مصالحه ملی در سوریه
اردشیر زارعیقنواتی
بحران سوریه با پیشروی نیروهای ارتش سوریه در شرق حلب و تصرف حداقل 60 درصد از مناطق تحت تصرف شورشیان و تروریستها وارد مرحله سرنوشتسازی شده است. تحولات میدانی در جنگ حلب نشان میدهد بهزودی کنترل این شهر که نماد قدرت مخالفان «بشار اسد»، رئیسجمهوری سوریه، است به طور کامل از دست آنان خارج میشود و نیروهای دولت سوریه موفق میشوند به بزرگترین موفقیت نظامی خود در طول پنج سال اخیر دست پیدا کنند. پیشروی سریع ارتش سوریه در حلب که بنا بر گفته مخالفان و گروه موسوم به «دیدهبان حقوق بشر سوریه»، گویای چرخشی آشکار در عرصه میدانی جنگ است که به نظر نمیرسد فعلا سر باز ایستادن داشته باشد. نحوه پیشرویهای ارتش سوریه خلاف دفعات قبلی که معمولا با ضدحملات شورشیان موجب دستبهدستشدن مناطق درگیر جنگ میشد، اینبار از یک روند بازگشتناپذیر حکایت میکند که نشان میدهد مدیریت و کنترل بحران در دست دولت دمشق قرار گرفته و مخالفان امکان معکوسسازی این روند را نخواهند داشت. با کنترل کامل این شهر از سوی نیروهای دولتی، از این پس هرگونه طرح و بحثی درباره حذف اسد از معادلات قدرت حداقل در یک دوره انتقالی و مدنظر محور روسیه، ایران و سوریه از دستور مذاکرات بعدی خارج خواهد شد و شورشیان، تروریستها و حامیان خارجی آنها فقط میتوانند در چارچوب پذیرش واقعیت هژمونی دولت مرکزی وارد مذاکرات حول مصالحه سیاسی شوند. به موازات پیشرویهای سریع ارتش سوریه در شرق حلب و شکست نظامی و روحی مخالفان مسلح، بخش وسیعی از غیرنظامیان ساکن مناطق شرق حلب نیز با هجوم دهها هزارنفری خود برای خروج از مناطق تحت تصرف شورشیان و ورود به مناطق دولتی، برای اولینبار و بهتدریج حساب خود را از گروههای شورشی و تروریست جدا میکنند. از طرف دیگر، براساس گزارشهای منابع خبری از جمله خبرگزاریهای غربی که معمولا نگاه حمایتگرایانه نسبت به گروههای مسلح شورشی دارند و همچنین گزارش «استفن اوبراین»، مسئول کمکهای بشردوستانه سازمان، گفته میشود بارها غیرنظامیانی که از مناطق تحت تصرف شورشیان فرار میکنند، هدف تیراندازی و انتقامگیری این گروههای شورشی قرار گرفتهاند که تا حدودی ادعای دولت اسد و منابع رسمی روسیه را دراینباره تأیید میکند. نبود امید بین مخالفان دولت اسد برای کمک تعیینکننده بیرونی و فروکشکردن فشار روی دولت روسیه درباره توقف جنگ در حلب که به موازات تشدید حملات ارتش سوریه برای تصرف نهایی حلب انجام میگیرد، تا حدود زیادی هم آرایش میدان جنگ را تغییر داده و هم روحیه گروههای مسلح و بخشی از ساکنان شرق حلب برای نادیدهگرفتن خروج از شهر را تضعیف کرده است. بدون تردید تصرف کامل حلب به دست دولت اسد به معنای پایان بحران سوریه نیست و درگیریها در این کشور ادامه پیدا میکند. اما حلب به واسطه نقش نمادین آن در جنگ و بحران سوریه، تا حدود زیادی روند اوضاع را در موقعیت جدیدی ترسیم میکند که همه بازیگران داخلی و خارجی نمیتوانند شرایط جدید را نادیده بگیرند. مسکو به عنوان بازیگر اصلی در این مقطع به لحاظ بینالمللی و منطقهای در چارچوب اهداف ژئوپلیتیک خود که همسو با اهداف دولت دمشق و تهران نیز است، از این پس تعیینکننده آینده سیاسی- نظامی سوریه خواهد بود. از آنجا که مسکو خلاف بازیگران منطقهای در پی اهداف ایدئولوژیک و فرقهگرایانه نیست و یک نگاه کلان ژئوپلیتیک و سیاسی به چگونگی بحران سوریه دارد، در این مرحله در جایگاهی قرار گرفته است که احتمالا در ماههای آینده «نقشه راه» یک طرح مصالحه و خروج از بنبست را ارائه خواهد داد. سخنان جدید «سرگئی لاوروف»، وزیر خارجه روسیه، مبنی بر اینکه «ما آمادهایم همین الان کارشناسان نظامی و دیپلماتهای خود را به ژنو بفرستیم تا با دوستان آمریکایی خود به توافقی برای خارجکردن همه شورشیان، بدون استثنا، از شرق حلب دست پیدا کنیم»، در کنار اظهارنظر او درباره پیشنهاد تازه «جان کری»، وزیر خارجه آمریکا، که همسو با مواضع روسیه است، نشاندهنده احتمال تغییرات اساسی در حلوفصل بحران سوریه است. همزمان با این تحولات، روزنامه «تایمز» در دوم دسامبر با انتشار گزارشی نوشت اتحادیه اروپا به دولت دمشق یک پیشنهاد مبنی بر کمکهای مالی برای تحقق صلح در بحران سوریه ارائه داده است که هرچند هنوز از طرف هیچ منبع مستقل و رسمی تأیید نشده، اما میتواند در راستای تحولات جدیدی باشد که از مدتها پیش از شرق حلب شروع شده و امروز تأثیرات آن خود را در واشنگتن و بروکسل هم نشان میدهد. اما هفته گذشته «رجب طیب اردوغان»، رئیسجمهور ترکیه، خلاف سخنان گذشته خود، یکباره اعلان کرد هدف ورود ارتش ترکیه به خاک سوریه ساقطکردن دولت اسد خواهد بود که بلافاصله با عکسالعمل تند دمشق و متحدان بینالمللی آن روبهرو شد. چند ساعت بعد از این سخنان نسنجیده، در روسیه از کاخ کرملین تا وزارت خارجه این کشور موج فشار و واکنشهایی تند به سوی آنکارا روانه شد که در کمتر از یک روز همه این رجزخوانیها پس گرفته شد و اردوغان و دیگر مقامات ترکی با عقبنشینی سعی کردند جبران مافات کرده تا از خشم «ولادیمیر پوتین»، رئیسجمهوری روسیه، در امان بمانند. از هماکنون میانجیگران بینالمللی، بازیگران منطقهای و جهانی حاضر در بحران سوریه و همچنین نیروهای داخلی درگیر جنگ باید به شرایط بعد از سقوط حلب بیندیشند و امکانی که برای پذیرش یک مصالحه ملی ایجاد میشود را به صورت متعهدانه دنبال کنند. تقریبا هماکنون از واشنگتن تا بروکسل همگی متقاعد شدهاند فعلا اسد رفتنی نیست و این واقعیتی است که محور منطقهای حامی مخالفان و اپوزیسیون مسلح سوری نیز باید به آن گردن نهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.