درسی که تولیدکنندگان نفت از تاریخ گرفتند
ارجحیت حفظ منافع جمعی در اوپک
فروغ گشتاسبی
56 سال پیش درست در روز 12 سپتامبر ۱۹۶۰ کشورهای صادرکننده نفت با هدف محافظت از منافع خود اقدام به تأسیس سازمان واحدی به نام اوپک کردند. هدف اصلی این سازمان هماهنگی و یکپارچهسازی سیاستهای نفت کشورهای عضو و تعیین بهترین راه برای تأمین منافع جمعی یا فردی آنها، طراحی شیوههایی برای تضمین ثبات قیمت نفت در بازار نفت بینالمللی به منظور ازبینبردن نوسانات مضر و غیرضروری، عنایت و توجه ویژه به کشورهای تولیدکننده نفت و توجه خاص به ضرورت فراهمکردن درآمد ثابت برای کشورهای تولیدکننده نفت، تأمین نفت کشورهای مصرفکننده بهصورت کارآمد، مقرونبهصرفه و همیشگی و بازده مناسب و منصفانه برای آنهایی که در صنعت نفت سرمایهگذاری میکنند، بود و هنوز هم هست. این کارتل بینالمللی نفتی که از کشورهای الجزایر، ایران، عراق، کویت، لیبی، نیجریه، قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، اکوادور، آنگولا و ونزوئلا تشکیل شده است، هرچند همواره سعی داشته با تأثیرگذاری بر بازار نفت و اعاده حقوق کشورهای تولیدکننده، ضمن افزایش وحدت نظر اعضایش، تأثیرات مثبتی بر جلوگیری از سقوط ناگهانی و نیز افزایش انفجاری قیمت نفت داشته باشد اما گاهی پیشیگرفتن موضع سیاسی نفت بر موضع تجاری و اقتصادی آن مانع از دستیابی به این هدف میشد. البته باید این نکته را نیز در نظر داشت نفت درحالیکه یک کالای تجاری مهم در تجارت جهانی محسوب میشود، یک کالای استراتژیک هم هست و تمام تلاشها برای تبدیل آن به یک کالای صرفا تجاری تاکنون با شکست مواجه شده است. همچنین نگاهی به تاریخ فعالیت اوپک و نحوه تأثیرگذاری این فعالیتها در بازار جهانی نفت، حاکی از آن است که کشورهای عضو سازمان اوپک، همواره تلاش کردهاند تصمیماتی اتخاذ کنند که قیمتها در سطح معقولی تثبیت شود. این تصمیمگیری معمولا برای کشورهای عضو اوپک دارای هزینه بوده، اما در عوض، کشورهای غیرعضو اوپک بدون پرداخت این هزینهها از منفعت تصمیمگیری اوپک استفاده کردهاند. به هر حال باید این نکته را در نظر داشت که افزایش بیبرنامه تولید نفت باید جای خود را به برنامهریزی تولید در نظام بینالمللی نفت بدهد. این درسی است که همه تولیدکنندگان از تاریخ گرفتهاند چراکه از این رهگذر همکاری کشورها در این زمینه استحکام بیشتری مییابد. توافق اوپک و افزایش درآمدهای حاصل از فروش نفت کمی به عقب برمیگردیم؛ حدودا چهار یا پنج سال پیش که عربستان برای جلوگیری از اقتصادیشدن تولید نفت از خلیج مکزیک و دریای شمال و همچنین تولید نفت از منابع غیرمتعارف شیلها اقدام به افزایش تولید نفت کرد زیرا در صورتی که قیمت نفت بالا باشد، شرایط تولید از منابع یادشده اقتصادی میشود؛ ازاینرو عربستان با سیاست افزایش تولید به جنگ قیمت نفت رفت. همزمان با این اقدام عربستان، روسیه و عراق نیز تولید نفت خود را افزایش دادند که این افزایش تولید دومیلیونو 500 هزار بشکهای مجموع تولید نفت اوپک را به 33میلیونو 600 هزار بشکه در روز رساند که این رقم از زمان تشکیل اوپک تاکنون بیسابقه بوده است و در نهایت همین نفت مازاد در بازار بود که سبب شد قیمت نفت به میزان درخورتوجهی کاهش پیدا کند. افزون بر دورنمای عربستان برای افزایش تولید نفت، حذف نظام سهمیهبندی در دسامبر 2011 بیش از پیش بر تولید بیحسابوکتاب کشورهای تولیدکننده نفت اوپک دامن زد تا بدون اینکه بهظاهر از مصوبات اوپک سرپیچی کرده باشند، تولید نفت خود را افزایش دهند؛ هرچند این افزایش تولید با قیمت نفت صد دلار برای هر بشکه خیلی جذاب و وسوسهکننده به نظر میرسید اما دیری نپایید که قیمت نفت به حدود 40 دلار سقوط کرد. وضعیت بحرانی کاهش قیمت نفت و شرایط نامساعد بازار سبب شد اوپکیها در نشست 28 سپتامبر الجزایر به توافق و اجماع نظری برای کاهش تولید دست یابند تا بلکه بتوانند آرامش را به بازار برگردانند و جلو ضررهای حاصل از کاهش قیمت نفت را که بیشتر از همه متوجه عربستان بود، بگیرند. اوپکیها به این نتیجه بهروشنی دست یافتند که به جای آسیبزدن به رقیب باید به دنبال همکاری با هم باشند، همکاری و تعاملی که نتیجه آن حفظ منافع جمعی باشد. کاهش قیمت نفت و برهمریختگی بازار، این موضوع را که میزان عرضه و تقاضا معیار تعیینکنندهای در بحث قیمت است، بر همگان ثابت کرد و سبب شد عربستان با توافق در نشست 171 وین از موضع افزایش تولید خود پایین بیاید و تصمیم بگیرد بار دیگر آرمانهای اوپک را احیا کند و تولید خود را با کاهش 486 هزار بشکهای از 10میلیونو 544 هزار بشکه به 10میلیونو 58 هزار بشکه کاهش دهد. رویکرد حسابشده اوپکیها به موضوع تولید نفت همزمان با کاهش تولید عربستان، سایر کشورهای عضو اوپک براساس توافق 30 نوامبر 2016 باید تولید نفت خود را تا ژانویه 2017 از 9 هزار بشکه تا 210 هزار بشکه کاهش دهند، به استثنای ایران که باید تولید خود را 90 هزار بشکه افزایش دهد. در حقیقت در نشست 171 همه پیروز میدان شدند و این پیروزی نشان داد اوپکیها هنوز هم میتوانند به جای سیاسیکاری، رویکردی حسابشده و منطقی نسبت به داراییهای خود داشته باشند. کارشناسان انرژی هم پیشبینی کردهاند قیمت نفت ناشی از این تصمیم اوپک تا یک سال آینده به حدود 60 دلار خواهد رسید که نتیجه آن تأثیر مثبت و مستقیم درآمدهای حاصل از نفت بر اقتصاد کشور است. با یک محاسبه آماری ساده به نظر میرسد حداقل 10 میلیارد دلار درآمد مستقیم کشور افزایش یابد. از طرفی دیگر با افزایش قیمت نفت و حفظ سقف تولید نفت ایران به میزان پیش از تحریمها، وضعیت فروش و صادرات نفت بهبود مییابد و ایران میتواند ضمن هدایت سیاستهای اوپک، اقتدار خود را در این سازمان همانند سالهای قبل حفظ کند و اثرگذار هم باشد. توافق اوپک و حفظ آرامش و ثبات منطقه در ضمن ایران هماکنون در شرایطی به سر میبرد که نیاز به سرمایهگذاری خارجی برای توسعه میدانهای نفتی و گازی دارد که توافق اخیر اعضای اوپک به عنوان یک گام رو به جلو برای حفظ ثبات و آرامش منطقه به طور قطع میتواند سبب بهبود جذب سرمایهگذاری شود که این امر در نهایت توسعه میدانهای هیدروکربوری، افزایش تولیدات نفت و گاز و درآمدهای حاصل از فروش و بهبود کلی وضعیت اقتصادی کشور را به همراه دارد. برحق است که نقش ایران در توافق 171 اوپک را نمیتوان نادیده گرفت. هرچند تا پیش از این اوپکیها ایران را مانعی بر سر توافق میدانستند اما پیگیریهای وزیر نفت و کوتاهنیامدن از موضع کاهشندادن تولید، بالاخره کارساز شد و اجازه نداد اعضای اوپک، ایران را به دلیل گناه نکرده (ایران هیچ نقشی در افزایش تولید بیرویه نفت اوپک و ایجاد برهمریختگی بازار نداشت) مجازات کنند. از طرفی توافق روسیه به عنوان بزرگترین تولیدکننده نفت جهان برای کاهش تولید 300هزاربشکهای (روسیه روزانه 11میلیونو 200 هزار بشکه نفت خام تولید میکند) بیشک بیتأثیر از تماس تلفنی و گفتوگوی رؤسای جمهوری دو کشور ایران و روسیه نبوده است چراکه تا پیش از این توافق، روسیه همچنان بر موضع کاهشندادن تولید و حفظ بازار خود پافشاری میکرد و همین امر عربستان را در موضع خود دچار تردید میکرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.