دختران گريزان از تشكلهاي دانشجویی
مینو مرتاضیلنگرودی : عدهای از جامعهشناسان، ریشههای جنبش دانشجویی را دوران قبل از تأسیس دانشگاه تهران شناسایی و معرفی میکنند؛ اما در تحلیلهای جنسیتی، آغاز مشارکت زنان ایرانی را در عرصه جنبشهای دانشجویی، از سال تأسیس دانشگاه تهران یعنی چیزی نزديك به 80 سال پیش، با پذیرش دختران در سطح آموزش عالی و دانشگاه دانستهاند. در سال 1335 جمعیت زنان باسواد شهری تنها حدود هشت درصد بود. ازاینرو، نمیتوان انتظار داشت دختران دانشجو در فعالیتها و قیام دانشجویی علیه شاه و کودتا شرکت مؤثر و درخور اعتنایی داشته باشند. درصورتیکه همین دختران و زنان دانشجو، خارج از دانشگاه در کنار تودههای پرشمار زنان در نهضت ملیشدن نفت و دفاع از دکتر مصدق فعال بودند. سال 1357، حدود 38 درصد صندلیهای دانشگاه را به خود اختصاص دهند و در سال 1384، جمعیت زنان دانشجو به 68 درصد رسید؛ اما بیمیلی زنان براي ایفای نقش اصلی و تأثیرگذار در جنبشهای سیاسی دانشجویی، همچنان آشکار است. جالب اینجاست زنان تحصیلکرده پس از گذراندن دوران دانشجویی، اشتیاق بیشتری براي مشارکت از خود نشان میدهند؛ اما اکثریت قریببهاتفاق دختران دانشجو، در زمان دانشجویی با وجود وارستگی از مسئولیتها و موقعیتهای شغلی و خانوادگی، ایفای نقشهای حاشیهای و هواداری و حمایتگری از این جنبشها را به بازیگر نقش اصلیشدن، ترجیح میدهند. دلایل متعددی در این بیاشتیاقی و بیمیلی براي مشارکت دختران دانشجو در تشکلهای قدرتمحور دانشجویی وجود دارد که به نظر میرسد اصلیترین آنها، احساس امنیتنداشتن و پرمخاطرهبودن این قبیل فعالیتهاست. از دیگر دلایل، تعهد و تمایل دختران به درسخواندن است.به قول معروف که «انسان بر هر چیز که از او منع شود، حریصتر میشود»، هرقدر موانع و تبعیضهای جنسیتی بر سر راه دانشآموزی و دانشجویی زنان فزونتر میشود، شوق عبور از این موانع نزد آنها افزایش مییابد و سبب دوری از کنشهایی میشود که سوادآموزی و دانشپژوهی دختران را به مخاطره میافکند. از طرفی، به نظر میرسد دختران از تشکلهای سنتی و کلاسیک دانشجویی، رویگردانند؛ زیرا در این نوع تشکلها ساختاري عمودی دارند، روابط فرادست و فرودست در ابعاد پیچیدهتر بازتولید میشود. دختران دانشجو نشان دادهاند به آن نوع یا سنخ از جنبشها تمایل بیشتری نشان میدهند که سیاستورزی ایمن را متکی به نیروی مردم و در همراهی با تودههای مردم میدانند. در چنین برداشتی، کنشگر سیاسی بیش از آنکه متمرکز بر قدرت و آثار ناگزیرش باشد؛ خشونتپرهیز و معطوف به اخلاق حمایت و مراقبت است. کنشگران این جنبشها اهداف خود را برپایه ارزشهای عام حقوقبشری و تأمین برابری حقوق برای همه، تعریف میکنند؛ نه یک حزب یا گروه یا طبقه خاص. استقبال زن ایرانی از این نوع نگاه زنانه به سیاست و پیوستن به جنبشهای اجتماعی جدید، در واقع محصول تجربه تلخ زیسته و انضمامی زنان در جنبش مشروطهخواهی است. جنبشی که باوجود تندادن زنان به فرامین رهبران جنبش و دست به سلاح بردن و کشتن و کشتهشدن، سهمشان از قدرت، در قبال آنهمه جانفشانی، هیچ بود. کنش و کوششهای دختران دانشجو را در این دوران میتوان از نوع کنشهایی از سنخ جنبشهای اجتماعی جدید دانست که هدفشان، تصرف دولت و قدرت نیست؛ بلکه هدفشان حفظ استقلال هویتی و تأثیرگذاشتن بر سیاستها از طریق کنشهای دستهجمعی مدنی است. بهگفته آلن تورن (1992): «مسئله، دیگر بالا یا پایینبودن نیست؛ بلکه درون یا بیرونبودن معادلات است؛ کسانی که درون نیستند، میخواهند در آن باشند؛ زیرا جز این، آنها خود را در خلأ اجتماعی احساس میکنند. مدل بدیل دیگری وجود ندارد و اینبه کلی وضعیت را تغییر میدهد». کنش زنان و بهویژه دختران دانشجو در نهادهای زیستمحیطی نهادهای حمایت از محرومین و بیسرپرستان و بازپروری معتادان و انجمنهای N.A و کودکان کار و خیابان، نهادهای صلح، کارآفرینی و اکوتوریسم و جنبشهای فرهنگی و... با نیت پیشبرد دموکراسی و برابری، صَرف درک و تثبیت ساختار افقی روابط مدنی بهجای تشکیلات عمودی و متمرکز کلاسیک در جنبشها و احزاب میشود. در واقع، نزد کنشگران مدنی، بهویژه دختران و زنان دانشجو و دانشآموخته دانشگاهی، تمامی حوزههای اجتماعی، حقوقی دارند که در پرتو کار و تلاش دستهجمعی و با تأثیرگذاشتن بر قدرت سیاسی و دولت محقق میشوند. تحقق این حقوق، فردی نمیتواند باشد؛ زیرا احقاق حق بهصورت فردی، آحاد جامعه را به زیستن در شرایط رقابتآمیز و منفرد وادار میکند. در چنین شرایطي رفتار و روابط نابرابر بازتولیدشده و دمغنیمتشماری یأسآمیزی بر همگان سیطره مییابد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.