زمان حسرت
فهمی هویدی
آیا این درست است که ما در زمان حسرت به سر میبریم؟ این پرسش من و برداشت دیگرانی بود که باید دربارهاش توضیح دهم. ما گروهی از پژوهشگران و دانشگاهیانی بودیم که از هفت کشور عربی به دعوت مرکز مطالعات وحدت عربی برای کنفرانسی در تونس شرکت کرده بودیم. به محض اینکه شب آنجا جمع شدیم، بحث درباره اوضاع کشورهای عربی و خبرهای منتشرشده درباره آنکه مملو از کشتار و خونریزی بود، شروع شد. یکی از ما گفت سه یا چهار دهه پیش، ما در رؤیای آزادی بعد از دوران استعمارگران بودیم؛ اما هیچکس فکرش را هم نمیکرد که بهزودی دوباره از همان استعمارگران سابق بخواهیم بیایند یا به آنها پناه ببریم. بعد دولتهای «ملی» شکل گرفت که به جنگ با ملتهای خود برخاستند. آن روزها روزنامهها پر بود از خبرهایی که درباره جنگ بر سر این شهر یا آن روستا درمیگرفت. حال اتفاقاتی را که برای مثال روزگاری در لبنان دیده بودیم که جنگ بین بیروت شرقی و غربی درگرفته است، میبینیم در حلب، موصل، تعز و بغداد دوباره تکرار میشود. این خبرها بحث را به سطوح دیگر هم کشاند؛ برای مثال یکی از حضار گفت وضعیت فلسطین تاکنون سابقه نداشته است. بعد از فاجعه شکاف بین کرانه باختری و غزه، شرایطی به وجود آمده که فعالان کرانه باختری از سوی دستگاههای امنیتی فلسطین و اسرائیل به طور همزمان تحت تعقیب قرار میگیرند؛ حتی کار به اینجا کشیده شده است که رهبری «ملی» فلسطین به این افتخار میکند که موفق شده است مقاومت فلسطینیها علیه اسرائیل و اشغالگران را سرکوب یا مهار کند. دیگری گفت سرکوب اساسا در همه کشورهای خاورمیانه از دورترین تا نزدیکترین آنها جریان دارد؛ حتی در الجزایر مردم الان حسرت دوران استعمار فرانسویها را میخورند. در دنباله فرد دیگری گفت در لیبی هم خیلیها حسرت دوران قذافی را میخورند؛ زیرا شرایط بعد از انقلاب چنان وضعیتی را بر مردم تحمیل کرده است که نظیر ندارد؛ برای همین مردم حسرت دوران او را میخورند. دراینمیان فرد دیگری گفت در عراق که دیگر وضعیت از همه اینها بدتر است؛ زیرا حسرتخوردن مردم عادی نسبت به دوران صدام حسین در هر کوچه و برزنی ملموس است؛ بهويژه اهل سنت عراق که هرچند در دوران او بر آنها ستم شد؛ اما پس از او احساس میکنند کاملا یتیم شدهاند. بعد از تکرار خبرهای مربوط به یمن و سودان نوبت به مصر و دوران حسنی مبارک رسید. درآنمیان یکی از حضار از من پرسید: در تاریخ مصر سابقه داشته است که دستور بازداشت رئیس کانون روزنامهنگاران را بدهند یا پلیس مرکز آنها را اشغال کند؟ وقتی جواب منفی دادم، یک فرد دانشگاهی الجزایری گفت: «گویی ما همه در دوران حسرت نسبت به گذشته به سر میبریم. این حسرت با وجود آنکه منفی است، به پدیدهای عمومی تبدیل شده و نمیشود انکارش کرد. شاید دراینمیان تونس یک استثنا باشد». من البته دراینباره ملاحظاتی اساسی داشتم. خلاصهاش اینکه نباید شتابزده قضاوت کرد؛ زیرا هنوز از شروع وزش بادهای تغییر در کشورهای عربی پنج سال بیشتر نمیگذرد و این دورانی کوتاه در عمر ملتهاست. بهويژه وقتی پدیدهای مربوط به مراحلی از یک تحول بزرگ تاریخی باشد؛ از آن گذشته طرح چنین سؤالهایی بیشتر مربوط به کشورهایی است که جریان بهار عربی در آنها به موانعی برخورد کرد و ناکام ماند. در این کشورها این ضدانقلاب بود که دوباره جان گرفت و انقلابها را در خود بلعید. در بعضی از این کشورها نزاعهایی شکل گرفت که همچنان استمرار دارد. باید توجه داشته باشیم که بسیج نیروهای ضدانقلاب فقط در داخل یک کشور نبود؛ بلکه این تلاش در سطح منطقه صورت میگرفت؛ بهگونهای که چندین کشور بر آن شدند تا از زور و سرکوب برای مهار روند تغییرات استفاده کنند. آنها این کار را برای دفاع از نظامهای استبدادی «دوست و برادر» خود نمیکردند؛ بلکه در اصل این کار را برای دفاع از خودشان انجام میدادند. من درباره حسرت نسبت به گذشته با آنها چندان اختلافی نداشتم؛ اما به یک راهکار دیگر هم معتقد بودم که انتخاب بین بد و بدتر است؛ انتخابی که از آن گریزی نداریم؛ هرچند همچنان به فرداهایی بهتر فکر میکنیم. منبع: الشروق
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.