لزوم وجود سامانه هشدار سونامی در سواحل جنوب شرق ایران
درباره زمینلرزه هشتم آذر مکران
امین رشیدی.دانشجوی دکترای مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران
در ساعات اولیه پس از نیمهشب هشتم آذر 1324 شمسی (28 نوامبر 1945 میلادی) زمینلرزهای با بزرگی 8.1 بر اثر فعالیت بخش شرقی منطقه فرورانش مکران (گسل مکران) در نزدیکی ساحل پاسنی پاکستان و در بخش شمالی دریای عرب (شمال شرق اقیانوس هند) که به دریای مکران نیز معروف است، رخ داد. این زمینلرزه سبب ایجاد یک سونامی بزرگ در منطقه مکران در شمال شرق اقیانوس هند و کشتهشدن بیش از چهار هزار نفر در سواحل کشورهای پاکستان، هند، ایران و عمان شد، هرچند اثرات نسبی زمینلرزه و سونامی بر منطقه مکران همچنان نامعین است. در تاریخچه ثبتشده برای سونامیهای رخداده در اقیانوس هند، بعد از سونامی سال 2004 در سوماترای اندونزی با حدود 230 هزار کشته، سونامی سال 1324 مکران بیشترین تعداد کشته و خسارات را در سواحل حاشیه اقیانوس هند برجای گذاشته است. امواج سونامی ناشی از زمینلرزه مکران همه سواحل دریای عرب را مورد هجوم خود قرار داد بهطوریکه بیشینه ارتفاع موج در بیشتر نواحی ساحلی پاکستان به حدود 13 متر و بین سه تا پنج متر در سواحل جنوب شرق ایران رسید و سبب تخریب بسیاری از مناطق ساحلی و تأسیسات بنادر و زیانهای اقتصادی جبرانناپذیری شد. با توجه به جمعیت کم ساکن در مناطق ساحلی، اطلاع دقیقی از تعداد آمار کشتهشدگان و صدمهدیدگان حادثه در ایران وجود ندارد و بیشتر شاهدان بهجامانده از حادثه تأکید بر خسارات گسترده وارده بر اماکن و قایقها و کشته و زخمیشدن برخی از اهالی ساکن در نزدیکی سواحل در برخی از مناطق دارند. با توجه به نظر شاهدان، عموما سه موج اصلی و بزرگ بین ساعات 3:30 و 4:30 صبح در سواحل جنوب کشور مشاهده شده است. شواهد حاکی از این است دامنه تخریب ناشی از امواج سونامی تا نزدیکی بندر جاسک نیز رسید به گونهای که این امواج سبب ایجاد خسارات و آبگرفتگی بسیاری از نواحی روستایی در نزدیک بندر جاسک شد. با توجه به همزمانی هجوم امواج سونامی به سواحل جنوب شرق ایران با زمان اقامه نماز صبح در مساجد، شاهدان از ورود امواج آب به داخل مساجد، شکستهشدن در و پنجرهها، تخریب دیوارها و زخمیشدن شدید مردم سخن گفتهاند. هجوم سه موج بزرگ در سحرگاه روز وقوع سونامی به بندر کنارک هنگام اقامه نماز صبح و نفوذ آنها به مساجد و خانههای مردم ضمن واردکردن صدمه جدی به اهالی آن ناحیه، خسارات مالی زیادی را به دنبال داشته است. بنا بر نظر شاهدان، امواج در ساحل تا ارتفاع سهمتری از سطح دریا بالا آمده است. در بندر پزم از توابع شهرستان کنارک نیز دو یا سه موج بزرگ مشاهده شد که سبب آسیب جدی به بسیاری از قایقهای ماهیگیران شد. در چابهار نیز با توجه به بررسیهای صورتگرفته، آب تا حدود چهارمتری از سطح دریا بالا رفته و تا گستره 400متری نیز در داخل خشکی نفوذ کرده است، بهطوریکه موجب واردشدن خسارات بسیار زیاد به منازل مسکونی، ساحل و قایقها شده و جانباختن تعدادی از اهالی آنجا را نیز به دنبال داشته است. امواج سونامی موجب غرقشدن و جانباختن برخی از اهالی بندر رَمین چابهار شد، برخی گزارشات نشان از بالاآمدگی آب تا ارتفاع هفتمتری از سطح دریا در بندر رمین دارد. در بِریس نیز سه موج عظیم با ارتفاعی در حدود پنج متر در مدتزمان سه یا چهار ساعت پس از وقوع زلزله بنا بر شهادت ناظران محلی، دیده و موجب واردشدن خسارات زیادی به سواحل، قایقها و خانههای روستاییان شد. در پسابندر، شاهدان از هجوم سه موج تا بالای تپهها گزارش دادهاند، بهگونهای که با توجه به نظر برخی از آنها، آب تا ارتفاع 10متری از سطح دریا و تا فاصله 660 متری از ساحل نفوذ کرده است. از اثرات جانبی این زمینلرزه میتوان به ایجاد چهار جزیره کوچک در دریا و چندگل افشان با ارتفاع بین هشت تا 30 متر در چند کیلومتری ساحل مکران اشاره کرد که امروزه جزء ویژگیهای بارز مکران در مناطق ایران و پاکستان به حساب میآید. همچنین رخداد این زمینلرزه سبب شد کابلهای ارتباطی بین کراچی در پاکستان و مسقط در عمان که از زیر دریا عبور میکرد و همچنین کابلهای تلگرافی بمبئی-لندن بعد از وقوع زمینلرزه پاره شود که این مسئله میتواند نشاندهنده رخداد یک زمینلغزش در زیر دریا به دنبال زمینلرزه اصلی باشد. همچنین جابهجایی بخشی از ساحل پاسنی در پاکستان به اندازه صد متر میتواند گواه این مسئله باشد. سونامی پس از تولید در دریای آزاد با سرعتی در حدود 800 کیلومتر بر ساعت منتشر میشود و هیچیک از مناطق ساحلی اطراف خود را از هجوم امواج سهمگین خود در امان نمیگذارد. تجربه سونامیهای 2004 سوماترای اندونزی و 2011 ژاپن نشان میدهد برای پناهبردن از هجوم امواج رسیده به ساحل باید از فناوری هشدار سریع سونامی برای ایجاد هشدار قبل از رسیدن امواج به ساحل استفاده کرد، چراکه پس از رسیدن امواج به ساحل دیگر زمانی برای گریز از امواج سونامی وجود ندارد. در دو سونامی گفتهشده در صورت وجود سامانه هشدار سونامی یا کارکرد صحیح آن، فرصت مناسب برای اعلام هشدار سونامی از محل چشمه تا سواحل اطراف بود، درحالیکه این فرصت برای سواحل مکران در ایران به علت نزدیکبودن گسل مکران به ساحل بسیار کمتر است (بین 15 تا 30 دقیقه) و امواج مخرب در مدتزمان بسیار کمی به سواحل ایران خواهند رسید و این لزوم وجود یک سامانه دقیق هشدار سونامی را در سواحل جنوب شرق ایران میرساند. گسل مکران در جنوب شرق ایران و جنوب پاکستان با طول تقریبی 900 کیلومتر به دو قسمت مکران شرقی (بخش پاکستانی) با طول تقریبی 500 کیلومتر و مکران غربی (بخش ایرانی) با طول تقریبی 400 کیلومتر تقسیمبندی میشود. بخش شرقی مکران برخلاف بخش غربی فعال است و موجب زمینلرزههای کوچک و بزرگی در صد سال اخیر شده است. در مقابل، بخش غربی که در زیر بستر دریای عمان نزدیک به سواحل جنوب شرق ایران واقع است، فاقد فعالیت لرزهای بهخصوصی بوده و سالهای طولانی است که زمینلرزهای بزرگ بهوسیله آن رخ نداده که این مسئله احتمال قفلشدگی و تجمع انرژی قطعه غربی گسل مکران را برای ایجاد زمینلرزهای بزرگ و مهیب در آینده بهشدت افزایش داده است. زمان وقوع این زمینلرزه پیشبینیپذیر نیست، اما رخداد چنین زمینلرزهای مسلما با یک سونامی بزرگ در دریای عمان همراه خواهد بود که نواحی اطراف آن نظیر عمان، پاکستان، هند، کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس و دریای عرب و بهویژه کشور ایران را بهشدت تهدید خواهد کرد. امروزه جمعیت ساکن در سواحل مکران بسیار بیشتر از قبل شده و با توجه به توافق دوطرفه بین ایران و هندوستان در زمینه توسعه سواحل مکران در حال و آینده و اهمیت بسیار زیاد آن برای کشورمان ایران و همچنین تأکید بر این مسئله که خطر سونامی بالقوه در دریای عمان برای سواحل جنوب شرق و جنوب ایران بیشتر از سایر کشورها است، ضرورت دارد مطالعات دقیقتری در زمینه شناسایی هرچه دقیقتر گسل مکران و بررسی خطر سونامی ناشی از آن هرچه سریعتر و قبل از رخداد فاجعه انجام شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.