بایدها و نبایدهای روزنامهنگاری علمی در گفتوگو با «مهدی زارع»
روزنامهنگار علمي غير از مطالعه مداوم راه ديگري ندارد
گروه علم: در هفتههای گذشته اخبار مربوط به برخی تقلبها و تخلفها در حوزه پژوهشهای دانشگاهی، در رسانههای ایران بازتاب زیادی داشت. ماجرا از زمانی آغاز شد که یکی از خبرنگاران نشریه ساینس به موضوع گسترش تقلب در تنظیم و تدوین پایاننامهها در دانشگاههای ایران پرداخت و در پایان نیز نظر برخی از استادان دانشگاههای ایران برای دلایل بروز این پدیده و همچنین راهکارهای مقابله با آن را جویا شد. انتشار این گزارش، واکنشهای بسیار متفاوتی را در ایران برانگیخت. برخی گفتند این کوه یخی است که فقط قله آن آشکار شده است، عدهای معتقد بودند رسانههای خارجی در موضوع تخلف مقالههای پژوهشی سیاهنمایی میکنند. بسیاری از مسئولان آموزش عالی و مدیران دانشگاهی نیز از اجرای برنامههایی برای مقابله با خاطیان خبر دادند. تصویب قانون در مجلس برای مقابله با متخلفان ازجمله این طرحها بود. دراینمیان اما دکتر «مهدی زارع»، استادتمام پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله و عضو وابسته شاخه زمینشناسی، گروه علوم پایه، فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، نظر متفاوتی داشت. او بر این باور است که هرچند تخلف در زمینه پژوهشهای دانشگاهی تا حدود زیادی به کیفیت آموزش عالی کشور لطمه زده است، اما انتشار اخبار مربوط به آن در رسانهها در سطح گسترده، دردی از معضلات تحقیق و پژوهش را درمان نمیکند و چهبسا خود موجب مشکلات دیگر شود. وی در یادداشتی که پیش از این در روزنامه شرق منتشر شده بود، به خبرنگاران و روزنامهنگاران علم کشور هشدار داد که از بزرگنمایی در این زمینه بپرهیزند چراکه انتشار چنین اخباری ممکن است موجب تخریب علم شود. به همین مناسبت با وی گفتوگو کردیم تا بهعنوان پژوهشگری که با رسانهها در ارتباط است و خود نیز از راه رسانهها با مردم سخن میگوید، انتظاراتش از رسانهها و چگونگی انتشار اخبار علمی و همچنین بایدها و نبایدهای گزارشگری علمی را بیان کند.
برخی از کارشناسان روزنامهنگاری بر این باورند که هر خبرنگار علم باید بتواند در همه زمینههای علمی گزارش و خبر تهیه کند و لازم نیست که خودش کارشناس باشد. برخی هم میگویند خبرنگار باید در یک حوزه تخصصی فعالیت کند. شما طرفدار کدام نظر هستید؟ این موضوع بسیار دامنهدار و گسترده است و بهتر است کارشناسان روزنامهنگاری در این زمینه پاسخ دهند، ولی همینقدر میتوانم اشاره کنم که به نظر من، روزنامهنگارانی که در یک حوزه خاص فعالیت میکنند، بهتر میتوانند در زمینه تخصصی خود فعالیت کنند و مثلا در سمینارها و نشستها حاضر شوند و در نتیجه معمولا در کارشان موفقترند. البته این موضوع منافات یا مغایرتی با این موضوع ندارد که هرکسی که علاقهمند باشد، میتواند در همه حوزههای علمی فعالیت کند. شما پیش از این گفته بودید که خبرنگاران علم نباید به اخبار مربوط به تقلبهای علمی که در رسانههای خارجی منتشر شده بود، میپرداختند یا به آن دامن میزدند. دلیلتان چه بود؟ البته پیش از پاسخدادن به این پرسش تأکید میکنم که من آن موضوع را به آن شکلی که شما گفتید مطرح نکردم، بلکه گفتم از پرداختن بیش از اندازه به آن خودداری کنند. هدفم هم از طرح این موضوع آن بود که تأکید کنم انتشار چنین اخباری، ممکن است در درازمدت موجب دلسردی پژوهشگران واقعی ما شود. هماکنون دانشمندان و پژوهشگران ما امکانات کمی در اختیار دارند و با وجود کمبود امکانات، دستاوردهایشان بسیار چشمگیر بوده است. به بیان دیگر هماکنون امکانات برای پژوهشگران بسیار کم و موانع بسیار زیاد است. در چنین وضعیتی، انتشار گسترده اخبار مبنیبر تقلب، ممکن است موجب دلسردی پژوهشگرانی شود که واقعا دستاوردهای برجستهای داشتهاند. این نکته کاملا درست است، ولی این را هم در نظر داشته باشید که تاکنون اخبار و گزارشهایی در زمینه تحقیق و پژوهش دانشگاهی در ایران در رسانهها منتشر شده بود كه بر قسمتهای مثبت این ماجرا تأکید داشت و تعداد گزارشهای منفی در این زمینه بسیار کم بوده است که بخواهد موجب دلسردی پژوهشگران شود. من هم در آنجا نگفتم که خبرنگاران به شکل پیوسته و سیستماتیک پژوهشگران ما و دستاوردهای آنان را تخطئه میکنند، بلکه تأکید کردم با توجه به حجم اخباری که در آن دوره زمانی خاص منتشر شد و یک موج خبری را به راه انداخت، این احتمال را هم باید در نظر گرفت که ادامه چنین وضعیتی در درازمدت میتواند نتایج و پیامدهای ناخواستهای هم داشته باشد. در نظر داشته باشید که هماکنون در کشور ما پژوهشگران و محققان بسیاری فعالند. در این بین عملکرد بخش زیادی از پژوهشگران معمولی است، بخش کوچکی از پژوهشگران ما دستاوردهای برجستهای در سطح جهانی دارند و بخش بسیار کمتری هم به تقلب روی آوردهاند، اما در عمل میبینیم با همه پژوهشگران (اعم از پژوهشگران معمولی، برجسته و متقلب)، به یک شکل برخورد میشود که شایسته نیست. در نظر داشته باشید که دستاورد 10 تا 20 درصد از پژوهشگران ما بسیار برجسته است و میتوان این دستاوردها را افتخارآمیز توصیف کرد، اما زمانی که اخبار مربوط به این تقلبها در رسانهها منتشر شد، در عمل تمایزی بین عملکرد و دستاوردهای یک پژوهشگر واقعی و پژوهشگر متخلف را مشاهده نکردیم. انتشار گسترده اخبار مربوط به تخلف پژوهشی باعث شده است که فضای روانی منفی و نامساعدی پیرامون همه پژوهشگران شکل بگیرد که حتی روی پژوهشگران برجسته ما نیز اثر گذاشته است. من با بسیاری از پژوهشگران در دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی کشور در ارتباط هستم و دیدیم که انتشار این اخبار تأثیر ناخوشایندی بر آنان داشته است. در نظر داشته باشید در مدتی که اخبار مربوط به تقلب و تخلف در رسانه منتشر میشد، کمتر رسانهای به این موضوع اشاره کرد که فقط درصدی از کل جامعه پژوهشگران تخلف کردهاند. ما نباید این ذهنیت را در جامعه ایجاد کنیم که همه پژوهشگران ما متخلف هستند و دستاورد مهمی نداشتهاند. خلاصه آنکه نظر کلی من این بود که در انتشار این دست اخبار باید موازنه بین رفتار درست و نادرست را برقرار کرد. البته من با رسانه آشنا هستم و میدانم که معمولا اخبار منفی برای مخاطبان جذابتر است و بههمیندلیل هم رسانهها بیشتر به آن میپردازند. اتفاقا یکی از انتقادهای کارشناسان نیز این بود که اگر تعداد کمی از پژوهشگران یا دانشجویان تخلف میکنند، چرا مدیران، مسئولان یا استادان آنها با این تخلف برخورد یا مقابله نمیکنند؟ برخورد با متخلفان يا مقابله با دانشجویان متقلب بسیار مناسب است، اما به این نکته هم توجه داشته باشید که استادان یا مدیران و مسئولان هم ابزارهای کنترلی چندان مؤثری در اختیار ندارند؛ برای مثال زمانی که دانشجوی من، مقالهاش را برای نظارت ارائه میکند، من بیشتر توانم و وقتم را صرف بررسی کیفیت این مقاله از نظر نتایج این پژوهش یا روششناسی پژوهش یا عدم قطعیتها میکنم. برای من و بسیاری از استادان دیگر در دانشگاهها و پژوهشگاهها کار بسیار دشوار و وقتگیری است که متن را از لحاظ کپیبرداری از دیگر متون و مقالهها دنبال و پیگیری کنیم تا بتوانیم مشابهت بین روشها یا دادههای یک مقاله در ایران را با یک مقاله یا پژوهش دیگری که مثلا در اسکاتلند انجام شده است، پیدا کنیم؛ یعنی ما هم در موقعیتی نیستیم یا امکاناتی نداریم که بتوانیم بروز تخلفهای اینچنینی را کشف کنیم. من معمولا در ایران، دانشگاههای ایران را با دانشگاههای کشورهای درحالتوسعه و همرده خودمان مثلا مالزی مقایسه میکنم. حتی دانشگاهها و پژوهشگاههای مالزی هم امکانات و تجهیزات لازم برای پیداکردن تخلفهای احتمالی را در اختیار دارند. هماکنون نرمافزارهایی در بازار وجود دارد که میتواند کپیبودن بخشی از یک مقاله یا تمام آن را شناسایی کند. ما چنین ابزاری را نهتنها در شهرستانها نداریم، بلکه حتی در دانشگاهها و مؤسسههای بزرگ تهران هم نداریم. بنابراین خود من هم بهعنوان استادی که باید نتیجه پژوهشهای دانشجویانم را ارزیابی کنم مثل همه همکارانم، مدام این نگرانی را دارم، اما در عمل کار زیادی نمیتوانم انجام دهم. هماکنون حدود 80 درصد از فعالیتهای علمی من در حوزه بررسی و ارزیابی پایاننامههای دانشجویان دکترا و کارشناسی ارشد است و در همه این موارد این نگرانی را دارم. در این وضعیتی که خود اعضای هیأت علمی دانشگاهها و پژوهشگاهها نگران کیفیت و اصالت تحقیقات هستند، بهیکباره موجی علیه پژوهشگران به راه میافتد که به باور من، موجب تضعیف روحیه میشود. پس از انتشار این اخبار موضعگیریها بسیار متفاوت بود. بسیاری عمل تقلب را تقبیح کردند اما گویا وزیر علوم گفته چون رشد علمی ما چشمگیر بود، آنان به ما حسادت کردند و انتشار این اخبار به دلیل خصومت آنان بود. باور من این نیست که دلیل انتشار این اخبار، صرفا حسادت باشد. البته ممکن است کسی نسبت به کس دیگری حسادت کند، اما اینکه چون به ما حسادت کردند، این اخبار را علیه ما منتشر میکنند، استدلال درستی نیست و اینگونه موضعگیری، نامناسب است. ولی درعوض در وزارت بهداشت و دانشگاه آزاد، دستور دادند کمیسیونی شکل گیرد تا این موضوع را با دقت بررسی کند و راهکاری برای مقابله با این معضل پیدا کنند. شاید بد نباشد بپذیریم در برخی از موارد ممکن است در سیستم ما هم (مانند هر سیستم دیگری) اشکالاتی بروز کند و ما آمادگی داشته باشیم دلایل بروز این اشکال را بررسی کنیم و در حد توانمان در رفع این معضل بکوشیم. پس به باور من، باید در این زمینه، دو کار بسیار مهم انجام دهیم؛ اول بررسی دقیق و منصفانه این پدیده و دیگری تلاش برای رفع این مشکل. ما هماکنون همه سعیمان این است پژوهشهای خوبی انجام دهیم و نتایج آن را منتشر کنیم و اگر چنین مشکلی پیش بیاید، اولین افرادی هستیم که خواهان مقابله با تقلب هستیم و فکر هم نمیکنیم بهدلیل حسادت یا خصومت، چنین اخباری را منتشر میکنند. ما هم به دلیل اخلاق عمومی و هم به دلیل اخلاق حرفهای و هم به دلیل حیثیت علمی، نمیپذیریم تقلب در پژوهش دانشگاهی گسترش یابد. نکته مهم دیگر این است که اگر حسادت یا خصومت، عامل بروز چنین واکنشهایی بود، آنها به روشهای دیگر هم میتوانستند با ما مقابله کنند. برای مثال، اگر به ما حسادت میکنند، دیگر نباید برای داوری مقاله علمی به دانشمندان و پژوهشگران ما مراجعه کنند، درحالیکه هماکنون بسیاری از پژوهشگران ما داوران معتبری هستند که مقالههای مهمترین نشریات و ژورنالهای بینالمللی را داوری میکنند. خود من هم مرتب مقالههایی را داوری میکنم. پس این تصور وجود ندارد چون ایرانیها تقلب کردند و انسانهای متخلفی هستند، پس دیگر به آنها مراجعه نکنیم. باید بپذیریم اصلا نگاه یکپارچه و یکدستی به نفع ما یا علیه ما وجود ندارد. در کنار این مواضع، برخی گفتند ماجرای انتشار مقالههای تقلبی نشان میدهد اصلا انتشار مقاله چیز خوبی نیست و چرا ما اینقدر روی انتشار مقاله علمی تأکید میکنیم و بهتر است موضوع انتشار مقاله علمی را فراموش کنیم. نظر شما درباره این موضوع چیست؟ به باور من، این هم یکی از اظهارنظرهای اشتباهی بود که در این مدت بیان شد. باید دانست هماکنون در سراسر جهان، نتیجه و دستاورد پژوهشهای علمی را به شکل مقاله منتشر میکنند. در نظر داشته باشیم انتشار مقاله یکی از بخشهای مهم سازوکار علم است و چون در بخشهایی، تقلب صورت گرفته است، نمیتوان سازوکار علم را به هم ریخت، بلکه باید به تصحیح آن رفتار غلط پرداخت. اما یک نکته مهم دیگر این است که پیش از این هم، استادان و پژوهشگران ما نسبت به شیوع تقلب در دانشگاهها هشدار دادند و رسانههای ما هم به آن پرداختند، اما مدیران ما به این موضوع اهمیت ندادند، اما چرا زمانی که این خبر در رسانههای دیگر مطرح شد، اینقدر در برابر آن موضع گرفتند؟ اینگونه موضعگیری هم چندین دلیل دارد؛ از جمله اینکه زمانی که این بحث در کشور مطرح میشود، معمولا در همین سطح باقی میماند و الزاما انعکاس بینالمللی ندارد، ولی نشریاتی مانند «نیچر» و «ساینس» در سراسر دنیا پخش میشوند و اخباری که در این ژورنالها منتشر میشود، در سراسر دنیا خواننده دارد. باید پذیرفت با انتشار خبر تقلب در تولید مقالات، حیثیت علمی ما در سطح بینالمللی خدشهدار شد و بههمیندلیل ما باید برای ترمیم این اعتبار خدشهدارشده بکوشیم. نکته مهم دیگر اینکه شما در یادداشت قبلیتان در روزنامه «شرق»، کار مؤسسههای تدوین و تنظیم پایاننامه و مقاله را با آبزرشکفروشان مقایسه کردید و گفتید اینها همان کسانی هستند که قبلا کارهایی مربوط به تایپ و تکثیر جزوههای دانشجویی را انجام میدادند و الان که دیدند تولید مقاله سود بیشتری دارد، وارد این حوزه شدند، اما بسیاری از کارشناسان و از جمله خود گزارشگر ساینس گفته کیفیت بسیاری از این مقالهها در حد قابلقبولی است پس نمیتوان آنها را با تایپ و تکثیر یا آبزرشکفروشی مقایسه کرد. من سطح این دو کار را با هم مقایسه نکرده بودم که مثلا تولید مقاله مانند آبزرشکفروشی یا تکثیر جزوه آسان است، بلکه به موضوع زمینههای سودآوری این مشاغل اشاره کردم و گفتم دلیل وجود چنین مؤسسههایی، نیاز به آنها و همچنین سودآوری آنهاست و اگر زمینههای چنین مشاغلی از بین برود، کمکم آنها هم محو میشوند. البته قبول دارم ابزار کار تایپ و تکثیر و آبزرشک و تولید مقاله متفاوت است و قبول دارم مؤسسهای که میخواهد مقاله سفارشی تولید کند، افرادی را از بین دانشجویان و فارغالتحصیلان زبده انتخاب میکند که در قبال دریافت پول، مقالههای خوبی تولید میکنند، اما همه حرف من این است که موضوعات اقتصادی، نیروی محرکه همه این فعالیتهاست. ولی گذشته از همه این موارد، به نظر میرسد در ایران، دانشگاهیان با دید مثبت به فعالیتهای خبرنگاران علمی نگاه نمیکنند و در این مورد خاص هم، اصل پدیده تقلب را فراموش کردند و گفتند چرا خبرنگاران اخبار مربوط به تقلب را منتشر کردند. من این موضوع را به شکل عام قبول ندارم که جامعه دانشگاهی نسبت به جامعه خبرنگاران، دید منفی دارد ولی میپذیرم به شکل موردی ممکن است استادی یا مؤسسهای، درباره شکل و شیوه انتشار یک خبر، اظهارنظری کرده باشد. البته میپذیرم افرادی از جامعه علمی، حضور در عرصههای اجتماعی مانند گفتوگو با نشریات عمومی را مفید نمیدانند یا ممکن است حضور در این عرصهها برایشان دشوار باشد. برای بسیاري از پژوهشگران، حضور در پژوهشگاه یا مؤسسه تحقیقاتی راحتتر است و بیشتر وقتشان را در همان پژوهشگاه میگذرانند، اما این به معنای موضعگیری در قبال روزنامهنگاران نیست. البته در کنار اینها، بخش درخورتوجهی از استادان دانشگاهها و پژوهشگران هم داوطلبانه با رسانههای عمومی در ارتباط هستند و با آنها همکاری میکنند. خود شما به عنوان یک پژوهشگر، چه انتظاری از یک خبرنگار علم یا رسانه علمی دارید و برای بهترشدن کارشان چه پیشنهادی دارید؟ به باور من، همه ما در کارمان نیازمند پختگی و حرفهایگری هستیم. هر قدر کارمان پختهتر و حرفهایتر باشد، مخاطبان بیشتری را هم جذب میکند و کارمان تأثیرگذارتر میشود. نه در کار دانشگاهی و نه در کار روزنامهنگاری علمی، هیچ راه میانبری وجود ندارد و لازم است خبرنگاران مدام به خواندن کتاب و آموختن چیزهای جدید ادامه دهند تا کارشان تأثیرگذارتر شود. برای مثال، خود من، مرتب کتابهای بسیاری میخوانم و برخی اوقات که برای عموم سخنرانی میکنم یا مقالههایی را برای نشریات علمی ترویجی مینویسم، از اطلاعات کتابها استفاده میکنم. برای مثال، زمانی که درباره تاریخ زلزله یا پیامدهای آن حرف میزنم ممکن است به این موضوع اشاره کنم که نام شهر «ری» در منابع یونانی به عنوان شهری ذکر شده که در اثر زلزله تخریب شده است. شاید برای شما هم جالب باشد زمانی در بندر «سیراف» زلزلهای رخ داد که پیامدهای آن زمینلرزه، حکومت محلی آنجا را ساقط کرد. همه خبرنگاران هم میتوانند با خواندن کتابهای زیاد، بر اندوختههای خود بیفزایند تا مقالههای خود را پربارتر کنند. ---------------------------- درددلهای یک تبلیغاتچی دکتر مهدی زارع: من بارها از فعالیتها و تبلیغات مؤسسههای تولید مقالههای سفارشی عکس گرفتم و در سایت و وبلاگ و فیسبوکم منتشر کردم. در یکی از این موارد تهیه عکس، سوژه عکاسی من، موارد بسیاری را به شکل درددل با من مطرح کرد؛ از جمله اینکه این کار، تنها کاسبی ماست و از من خواهش کرد کاسبیشان را برهم نزنم. هرچند من تأکید میکنم کاسبی به این شیوه، صد درصد غلط است و نباید کسی به این روش پول دربیاورد، ولی اگر منطقی به ماجرا نگاه کنیم، متوجه میشویم افرادی بیکار هستند و درمقابل زمینههای اشتغال نیز در این قسمت وجود دارد و طبیعی است افراد بیکار به سمت آن کشیده میشوند و تا زمانی که چنین زمینههای اقتصادی وجود داشته باشد، مقابله با آنها نتیجهبخش نخواهد بود. به باور من، اگر میخواهیم این مشاغل ریشهکن شود، باید زمینههای پدیدآمدن آنها را از بین برد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.