|

رمزگشایی از گرانش برای درک طبیعت

در دسترس، ولی سخت‌جان

سیدامین مهناپور

گرانش آشناترین نیرو در طبیعت است که نخستین‌بار «نیوتن» آن را کشف و فرمول‌بندی کرد. دو ذره، همیشه نیرویی به هم وارد می‌کنند، این نیرو همیشه به شکل جاذبه است و نه دافعه، مقدارش هم برابر است با حاصل‌ضرب عددی موسوم به «ثابت گرانش» در جرم دو ذره تقسیم بر مربع فاصله بین ذرات. هرچند «نیوتن» نیروی گرانش را به صورت ریاضیاتی فرمول‌بندی کرد، ولی نتوانست علت وجود چنین نیرویی را توضیح دهد. بنابراین ماهیت آن را یک راز می‌دانست. در اوایل قرن بیستم، «آلبرت اینشتین» راه‌حلی درخور توجه برای توضیح این نیرو ارائه کرد. او فضا و زمان را در یک ساختار یکپارچه و کشسان مانند یک صفحه لاستیکی به نام «فضا-زمان» ترکیب کرد. هر جرمی که در این فضا-زمان منعطف قرار گیرد، آن را خم کرده و باعث می‌شود جرم کوچک‌تر در شیب این انحنا به سمت جرم بزرگ‌تر بغلتد. از دید ما چنین به نظر می‌رسد که جرم بزرگ نیرویی نامرئی و جذب‌کننده به جرم کوچک‌تر وارد می‌کند. از این دیدگاه، گرانش حاصل هندسه فضا- زمان است. اما از نظر فیزیک‌دانان ذرات، نیرو حاصل تبادل ذراتی به نام بوزون بین دو جرم است، مانند دو نفر که مرتبا توپی را برای هم پرتاب می‌کنند، توپ می‌تواند وسیله‌ای برای اتصال آن دو نفر به حساب‌ آید. فیزیک‌دانان بر این باورند چهار نیروی موجود در طبیعت، یعنی الکترومغناطیس، هسته‌ای قوی، هسته‌ای ضعیف و گرانش، به‌ترتیب به‌وسیله تبادل ذراتی به نام فوتون، گلوئون، بوزون‌های W و Z و گراویتون بین دو جرم به وجود می‌آیند. همه بوزون‌های گفته شده آشکارسازی شده‌اند، ولی گراویتون یعنی ذره حامل گرانش، هنوز کشف نشده است. دلیل این موضوع، ضعیف‌بودن گرانش در مقایسه با نیروهای دیگر است، چراکه برای آشکارسازی گراویتون، لازم است آزمایش‌‌هایی در انرژی‌های زیاد انجام شود، اما به دلیل هزینه‌های مالی بسیار زیاد، هنوز محقق نشده است ولی فیزیک‌دانان ذرات مطمئن هستند گراویتون وجود دارد و در آینده‌ای نه‌چندان دور، آشکارسازی خواهد شد. وقتی گیتی کنونی ما خیلی‌خیلی کوچک و فوق‌العاده داغ و پرانرژی بود (این حالت را تکینگی بیگ‌بنگ می‌گویند)، هر چهار نیرو به صورت نیرویی یکپارچه بودند. با وقوع بیگ‌بنگ (انفجار بزرگ) و در نتیجه انبساط گیتی و کاهش تدریجی دما، این نیروی یکپارچه اولیه شکسته شد و چهار نیروی اساسی طبیعت، یکی پس از دیگری موجودیت مستقلی یافتند و هر کدام نقش تعیین‌کننده‌ای در تکامل گیتی ما بر عهده گرفتند. فیزیک‌دانان برای درک لحظات اولیه تولد گیتی، می‌خواهند این چهار نیرو را در چارچوبی یکپارچه فرمول‌بندی کنند که به «نظریه همه‌چیز» معروف شده است. دانشمندان می‌خواهند با ارائه این نظریه، همه‌چیز را درباره آغاز گیتی و تکامل آن توضیح دهند. «استیون واینبرگ» و «عبدالسلام» نیروهای الکترومغناطیس و هسته‌ای ضعیف را در قالب «نیروی الکتروضعیف» یکپارچه کردند. الکتروضعیف هم با نیروی هسته‌ای قوی در قالب «نظریه یگانه‌سازی بزرگ» ترکیب شد. اما گرانش با دیگر نیروها سر سازگاری ندارد. فیزیک‌دانان در تلاش برای رام‌کردن گرانش، به «نظریه ریسمان‌ها» روی آوردند. براساس این نظریه، ذرات بنیادی درواقع ذره نیستند، بلکه ریسمان‌هایی تک‌بُعدی هستند که شکل‌های مختلف ارتعاش آنها بیانگر ذرات متفاوت است. «گراس»، گراویتون را به صورت ریسمانی دوسربسته در نظر گرفت که در فضایی 10بعدی در حال ارتعاش است. به‌این‌ترتیب این نظریه، گرانش را با آغوشی باز پذیرا شد. با آنکه این نظریه در آغاز بسیار امیدوارکننده به نظر می‌رسید، مسئله‌ای نگران‌کننده، همه رشته‌ها را پنبه کرد، آن مسئله نابهنجارش بود. نابهنجارش یعنی اگر یک مسئله را از روش‌های گوناگونی حل کنیم، به جواب‌های متفاوتی برسیم که قاعدتا نباید چنین چیزی رخ دهد. در دهه 80 قرن بیستم، پنج نظریه ریسمان مختلف وجود داشت. برای نظریه‌ای که ادعای یگانه‌سازی نیروهای طبیعت در یک نظریه واحد را داشت، این مشکل، فاجعه بود. بنابراین این نظریه در میان فیزیک‌دانان رنگ باخت و از دستور کار آنها کنار رفت. تا اینکه «ادوارد ویتن» در سال 1995 با رویکردی جدید نسبت به نظریه ریسمان، جان تازه‌ای به آن بخشید. او با ارائه نظریه «ابرریسمان‌ها»، اظهار کرد گیتی ما درواقع یک پوسته مرتعش در 11 بُعد است. درواقع او گیتی ما را ریسمانی بسیار بلند در نظر گرفت که با اضافه‌شدن یک بُعد، به پوسته‌ای تبدیل می‌شد که می‌توانست در 11 بُعد ارتعاش کند. «ویتن»، با این کار نشان داد پنج نظریه مختلف ریسمان، در واقع نگاه‌کردن به یک منظره از طریق پنج دریچه مختلف بوده‌اند. اکنون او با اضافه‌کردن یک بعد، درواقع منظره را از چشم‌اندازی بالاتر می‌دید. از این دیدگاه، گیتی ما تنها گیتی موجود نیست، بلکه گیتی‌های پوسته‌ای بیشماری در همسایگی آن وجود دارد. چیزی که امروزه به آن «ابرگیتی» یا «بسگیتی» گویند. از این منظر بیگ‌بنگ می‌تواند نتیجه برخورد دو گیتی پوسته‌ای هم‌جوار باشد که نقطه برخورد همان تکینگی بیگ‌بنگ است. در نظریه ابرریسمان، گراویتون‌ها عامل حمل گرانش روی پوسته گیتی هستند و از آنجایی که گراویتون‌ها، ریسمان‌هایی دوسربسته هستند، تعداد زیادی از آنها می‌توانند از پوسته گیتی ما به وسیله امواج گرانشی به جهان‌های هم‌جوار دیگر بگریزند، مانند دو توپ بیلیارد که در سطح یک میز دوبعدی به هم برخورد کرده و موج صدای آنها به فضای سه‌بعدی اطراف پراکنده می‌شود. اگر گیتی ما به صورت برشی از یک نان عظیم کیهانی در کنار برش‌های دیگر قرار گرفته باشد، بوزون‌های حامل سه نیروی دیگر مانند مربا، روی آن چسبیده‌اند ولی بوزون‌های حامل گرانش یعنی گراویتون‌ها، مانند شکر بر سطح این تکه نان می‌لغزند. این نشتی گراویتون‌ها به گیتی‌های هم‌جوار می‌تواند علت ضعیف‌بودن گرانش در مقایسه با سه نیروی دیگر باشد. درواقع اگر در همسایگی گیتی ما، گیتی‌های دیگری موجود باشد، تنها راه تعامل با آنها گرانش است. امروزه کیهان‌شناسان دریافتند کل ماده مرئی موجود در گیتی، برای نگه‌داشتن ساختار کهکشان‌ها در کنار هم کافی نیست. بنابراین برای جبران این کمبود ماده، دست به دامان ماده‌ای نامرئی شده‌اند که آن را «ماده تاریک» می‌نامند. اما براساس نظریه ابرریسمان، شاید نیازی به ماده تاریک نباشد و پایداری ساختار کهکشان‌ها ممکن است در اثر گرانش ماده موجود در گیتی‌های هم‌جوار ما باشد. هرچند نظریه ابرریسمان توانست چالش یگانگی گرانش با نیروهای دیگر را تا حدود زیادی حل کند، ولی هنوز مشکلاتی وجود دارد. گویا گرانش قصد ندارد به این راحتی‌ها، دم به تله دهد. فیزیک‌دانان فکر نمی‌کردند گرانش (نیرویی که با مشاهده افتادن یک سیب بر زمین کشف شد)، چنین سخت‌جان باشد. گرانش اولین نیرویی بود که کشف شد ولی آخرین نیروی ناسازگار با دیگر نیروها در فرایند یگانه‌سازی همه نیروهای طبیعت است. درواقع درکی کامل از طبیعت و چگونگی آغاز گیتی در گرو رمزگشایی از گرانش است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.