تلاش برای حل مشکلات فیزیک زمان ناشناخته
محمود اعجازی
فیزیکدانها از ابتدای شکلگیری دانش فیزیک تا امروز همواره تصور میکردند که زمان یکبعدی است. اما در یک دهه اخیر همهچیز تغییر کرده است چراکه «کامران وفا» فیزیکدان مشهور ایرانی دانشگاه هاروارد با ارائه نظریهای به نام نظریه F، احتمال دوبعدیبودن زمان را مطرح کرده است. اگر چنین باشد، در این صورت زمان به جای خطیبودن، صفحهای خواهد بود. به این ترتیب نهتنها امکان سفر در زمان و رفتن به گذشته و آینده وجود خواهد داشت بلکه حتی میتوان درون تکتک لحظهها در جهت عمود بر سیر زمان نیز حرکت کرد. بنابراین شاید درون هر لحظه، ابدیتی نهفته باشد. اکنون پس از قرنها، فیزیکدانی پیدا شده که معتقد است با افزودن یک بعد زمانی جدید به معادلههای توصیفکننده کیهان، میتوان بسیاری از مسائل حلنشده فیزیک امروز را حل کرد. البته نظریه «وفا» نیز مانند تمامی نظریههای بزرگ دیگر با چالشهای بسیاری روبهروست که باید به آنها پاسخ داد. سؤالاتی از قبیل اینکه: چرا این بعد زمانی اضافی تاکنون از نگاه تیزبین دانشمندان پنهان مانده بود؟ آیا این بعد اضافی صرفا یک سازوکار ریاضی است یا واقعا نشاندهنده یک بعد زمانی جدید در کیهان است؟ ارتباط این بعد زمانی جدید با ادراک متعارف ما نسبت به گذشته و آینده چگونه است؟ تعامل این بعد زمانی با مسئله موجبیت در فیزیک به چه صورت است؟ و پرسشهای بسیار دیگری از این قبیل. در سال 1984 انقلاب ابرریسمانها به وقوع پیوست. نظریه ریسمانها تمامی جهان را متشکل از ریسمانهای انرژی مرتعش یکبعدی میداند که در 9 بعد مکانی و یک بعد زمانی در حال ارتعاش هستند. در سال 1995 نیز «ادوارد ویتن» از مؤسسه پژوهشهای پیشرفته پرینستون آمریکا و «پائول تاونسند» از دانشگاه کمبریج، بعد فضایی دیگری را نیز به نظریه ریسمانها اضافه و نظریه دیگری به نام نظریه M را ارائه کردند. این نظریه درواقع تعمیمی از نسخههای متفاوت نظریه ریسمان بود. اما با وجود موفقیتهای ارزنده نظریه M، این نظریه نیز نتوانست تفاوتهای موجود میان نسخههای مختلف نظریههای ریسمان را حذف کند و دقیقا در همین جا بود که «کامران وفا» نظریهاش به نام نظریه F را ارائه کرد. این نظریه با افزودن یک بعد جدید به نظریه M، تصویری 12بعدی از کیهان ارائه میدهد. نظریهپردازان مشتاقانه از نظریه F استقبال کردند، چراکه این نظریه با بعد اضافی خود، مسائل باقیمانده در نظریه M را بهخوبی حل میکند. اما از آنجایی که بعد اضافی مطرحشده در نظریه F، نه یک بعد مکانی بلکه یک بعد زمانی است، بنابراین نظریه مزبور، پیامدها و چالشهای فلسفی عمیقی را نیز با خود به میدان آورده است. کارشناسان درباره دوازدهمین بعد زمانگونه نظریه F میگویند: «اغلب نظریهپردازان از ایده وجود بیش از یک بعد زمانی در جهان چندان استقبال نمیکنند چراکه از درون چنین ایدهای، مسائل عجیب و غریب بسیاری سر بر میآورد». اگر زمان همانند یک خط راست یکبعدی باشد، در این صورت هر لحظه زمانی روی این خط، یا قبل از یک لحظه مفروض دیگر قرار میگیرد یا بعد از آن. به این ترتیب، آینده و گذشته بهخوبی قابل تعریف خواهند بود و هر مجموعهای از رویدادها الزاما توالی مشخصی خواهند داشت. اما با افزودن یک بعد زمانی دیگر، خط زمان تبدیل به صفحه زمان خواهد شد. در چنین جهانی چگونه میتوان آینده و گذشته را مشخص کرد؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.