|

خداحافظ غرب

یوشکا فیشر. وزیر خارجه سابق آلمان

اکنون که دونالد ترامپ به ریاست‌جمهوری ایالات متحده انتخاب شده، دیگر می‌توان از پایان آنچه تا به امروز ایده «غرب» (West) خوانده می‌شد، مطمئن بود؛ واژه‌ای در توصیف جهان دوسوی اقیانوس اطلس که از پس دو جنگ جهانی قرن بیستم ظهور کرده، نظم بین‌الملل را در جریان چهار دهه جنگ سرد از نو تعریف کرده و تا همین امروز جهان را در تسلط خود داشته است. البته غرب را نباید با آنچه سرزمین‌های غربی یا همان Occident خوانده می‌شود، اشتباه گرفت. اگرچه منشأ فرهنگ، عرف و مذهب غالب غرب درمجموع به سرزمین‌های غربی بازمی‌گردد، اما در گذر زمان به هیأت متفاوتی تکامل پیدا کرده است. شاکله و هویت اصلی سرزمین‌های غربی در قرن‌ها از سوی ساکنان منطقه مدیترانه‌ای شکل گرفته است؛ اما غرب در مقابل هویتی فرااقیانوسی داشته و فرزند قرن بیستم است. جنگ جهانی اول در آغاز نزاعی اروپایی بین قدرت‌های محور با تفاهمی مثلثی از بریتانیا، فرانسه و روسیه بود. تنها در سال 1917 بود که با ورود ایالات متحده، این نزاع به‌راستی به جنگی جهانی بدل شد. این همان بزنگاهی است که آنچه امروز غرب می‌خوانیم، شروع به شکل‌گیری کرد. اما گواهی تولد غرب در جریان جنگ دوم جهانی صادر شد. در آگوست 1941 و پس از آنکه آلمان نازی به اتحاد جماهیر شوروی حمله کرد، وینستون چرچیل، نخست‌وزیر وقت بریتانیا و فرانکلین روزولت، رئیس‌جمهور وقت ایالات متحده، در عرشه ناوی جنگی در سواحل نیوفاندلند با یکدیگر دیدار کرده و منشور آتلانتیک را به امضا رساندند. این توافق‌نامه بعدها به ناتو یا همان سازمان پیمان آتلانتیک شمالی توسعه پیدا کرد که به ائتلافی از دموکراسی‌های مستقل اجازه داد حول محور ارزش‌های مشترک و اقتصادهای بازارمحور خود برای چهار دهه آینده در مقابل شوروی بایستند و از اروپا تا همین امروز محافظت کنند. نکته اساسی‌تر آنکه غرب بر مبنای تعهد آمریکا برای دفاع از متحدانش بنیان گذاشته شد. نظم غربی بدون ایفای این نقش حیاتی از سوی ایالات متحده پابرجا نخواهد ماند؛ نقشی که احتمالا از این پس از سوی دولت ترامپ ایفا نخواهد شد. بنابراین آنچه اکنون در خطر است، به‌راستی سرنوشت آینده خود غرب است. هیچ‌کس نمی‌تواند مطمئن باشد انتخاب ترامپ چه تبعاتی برای دموکراسی آمریکایی به همراه خواهد داشت یا او پس از نشستن بر کرسی ریاست‌جمهوری، چه اقداماتی را در پیش خواهد گرفت. اما می‌توان از همین‌حالا با دلایلی معقول درباره دو موضوع حدس‌هایی زد؛ اول آنکه ریاست‌جمهوری ترامپ به‌جد مخل سیاست داخلی و خارجی ایالات متحده خواهد بود. او درواقع با زیرپاگذاشتن تقریبا همه قوانین نانوشته سیاست آمریکایی، پیروز انتخابات ریاست‌جمهوری شد و نه‌فقط بر هیلاری کلینتون، بلکه بر هیأت حاکم حزب جمهوری‌خواه نیز غلبه کرد. دلیلی وجود ندارد فکر کنیم او با فرارسیدن 20 ژانویه، به‌ناگاه از این راهبرد پیروزمندانه خود دست بکشد. همچنین ما می‌توانیم با خیالی آسوده چنین حدس بزنیم که ترامپ با جدیت به وعده خود برای احیای دوباره عظمت آمریکایی وفادار خواهد ماند. فارغ از آنکه چه پیش‌ آید، این چشم‌انداز پایه و اساس ریاست‌جمهوری او خواهد بود. رونالد ریگان، رئیس‌جمهور سابق ایالات متحده، نیز چنین وعده‌ای داده بود. اما او آن موقع می‌توانست با نظر به درگیری کشورش در جنگ سرد، رویکردی امپریالیستی اختیار کند و ازهمین‌رو، با پیگیری برنامه تقویت و گسترش تسلیحاتی در ابعادی بی‌سابقه که عاقبت منجر به فروپاشی شوروی شد، راه را برای شکوفایی اقتصادی آمریکا و البته افزایش سرسام‌آور بدهی‌های ملی باز کرد. اما ترامپ از چنین امتیازی برای درپیش‌گرفتن رویکردی امپریالیستی برخوردار نیست. برعکس، او در جریان کارزار انتخاباتی‌اش، بارهاوبارها از جنگ‌های بی‌منطق آمریکا در خاورمیانه انتقاد کرده و هوادارانش نیز نشان داده‌اند بیش از هر چیز خواستار آن هستند کشورشان نقش رهبری جهانی را رها کرده و از عرصه‌های جهانی عقب بکشد. آمریکا حتی در صورت حرکت به سمت یک ملی‌گرایی انزواطلبانه نیز با اختلاف فراوان، همچنان قدرتمندترین کشور جهان باقی خواهد ماند؛ اما دیگر نمی‌تواند امنیت کشورهای غربی را تضمین کرده یا از نظم بین‌الملل کنونی مبتنی بر تجارت آزاد و جهانی‌سازی دفاع کند. بااین‌اوصاف، تنها پرسش باقی‌مانده آن است که سیاست‌های ایالات متحده با چه سرعت و شتابی تحول پیدا کرده و این تغییرات تا چه میزان رادیکال خواهند بود. ترامپ همین‌حالا وعده داده تا پیمان شراکت ترانس-پاسیفیک با 11 کشور دیگر را دور بیندازد؛ اقدامی که می‌تواند در حکم هدیه‌ای به چین باشد. البته او احتمالا یک هدیه دیگر نیز برای چین در چنته دارد: کاهش سطح مداخلات آمریکا در مناقشه دریای جنوبی چین. به نظر می‌رسد چین به‌زودی خود را در مقام ضامن جدید تجارت آزاد جهانی و شاید رهبر جدید تلاش‌های جهانی در مقابله با تغییرات اقلیمی خواهد یافت. درباره جنگ در سوریه نیز ترامپ احتمالا این کشور ویران‌زده را دودستی تقدیم ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه و متحدانش خواهد کرد. این اقدام در عمل موازنه قدرت را در خاورمیانه برهم زده و پیامدهای وخیم فرامنطقه‌ای به همراه خواهد داشت. از لحاظ اخلاقی نیز چنین اقدامی یک خیانت بی‌رحمانه به مخالفان سوری و سخاوتی در حق بشار اسد، رئیس‌جمهوری آن کشور، خواهد بود. علاوه بر این، اگر ترامپ در خاورمیانه تسلیم پوتین شود، این پرسش پیش می‌آید که رئیس‌جمهور روسیه در قبال اوکراین، اروپای شرقی و منطقه قفقاز چه رویکردی اتخاذ خواهد کرد. آیا باید در انتظار نسخه دوم کنفرانس «یالتا» باشیم تا قلمرو نفوذ جدید پوتین را به رسمیت بشناسیم؟ مسیر جدیدی که ترامپ برای ایالات متحده ترسیم کرده، همین‌حالا نیز تا حدود زیادی قابل تشخیص است. ما فقط نمی‌دانیم کشتی او با چه سرعتی این مسیر را طی خواهد کرد. بخش بزرگی از آن به مخالفت‌ دموکرات‌ها و جمهوری‌خواهانی وابسته است که ترامپ باید در کنگره با آنان مواجه شود و بخش مهم‌تر به مقاومت و تقابل اکثریت آمریکایی‌هایی که به او رأی نداده‌اند. اما ما نباید خود را دچار توهم کنیم: اروپا بیش از آن ضعیف و تکه‌پاره است که بتواند از لحاظ راهبردی جایگزین ایالات متحده شود و بدون رهبری آمریکا نیز غرب قادر به بقا نخواهد بود. بنابراین می‌توان تقریبا با قاطعیت گفت جهان غرب به همان شکل‌وشمایلی که تقریبا همگی ساکنان زنده زمین آن را می‌شناسند، به‌همین‌زودی‌ها جلو چشمان ما از بین خواهد رفت. منبع: Project-Syndicate

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.