در مبارزه با مواد مخدر به اعدام معتاد شدهایم؟
سامان نیکنژاد
آیا اعتیاد به اعدام بهمثابه یک شیوه از دفاع اجتماعی، ممکن است؟ گفته شده معتاد آخریننفری است که پی به اعتیاد خود میبرد! آیا ممکن است، ما نیز، در دفاع اجتماعی در برابر مواد مخدر و قاچاق یا عرضه آن، بهطور خزنده، بیآنکه بدانیم، به شیوه خاصی از مجازات معتاد شده باشیم؟ ابتدا نظری به اعتیاد بیندازیم: فرد معتاد، مدتی موادی را مصرف میکند و بالطبع، در حاشیه مصرف، دست به یکسری رفتارها میزند؛ مثل آمادهکردن وسایل و مکان مصرف، اما، بعد از گذشت زمانی نسبتا طولانی که با تکرار این عمل توأم است، باوجود اینکه، مصرف این مواد، دیگر حتی فایدههای کاذب اولیه را هم به او نمیدهد و باوجود هشدارهایی که درباره مضرات مصرف مواد و خطرهای رفتارهای وی به او داده میشود، باز هم نمیتواند دست از اینکار بردارد، بهنحویکه به نظر میرسد او گرفتار عادتی اجباری شده است و درواقع، دیگر نمیتواند زندگی را بدون مصرف، حتی تصور هم کند. ما بدون اینکه لازم باشد، اطلاعات بیشتری درباره جزئیات این فرایند داشته باشیم، تشخیص میدهیم که او به ورطه اعتیاد کشیده شده است. حال سؤال این است که چگونه «ما» بهعنوان جامعه، به یک نوع دفاع اجتماعی خاص پایبند و وابسته میشویم و باوجود اینکه دلایل متقنی دال بر ارجحیت آن دفاع خاص، به سایر شیوههای دفاع، ارائه نشده است، باز هم قادر به کنارگذاشتن آن نیستیم و وقتی از کمترین حد از ترحم صحبت به میان میآید، گویی خود را در یک حالت بیدفاعی محض در برابر قاچاقچیهای شریر میپنداریم. تکرار یک شیوه خاص از تفکر، درباره مجازات و سزای عمل قاچاقچیها و عواید آن، وضعیت را بهگونهای درآورده است که در اعدام قاچاقچیها، حتی از کمترین حد از توجیه، خود را بینیاز میدانیم و بهعنوان جامعه، این اعدامها را امری بدیهی و مطابق با معیارهای انصاف برمیشماریم. در گرماگرم دفاع از جامعه در برابر قاچاقچیها، شاید به دام تفکری غلتیدهایم که مجازات را وسیله انتقامجویی میداند و جامعه را هم موجودی تشنه انتقام تصور میکند. اگر چنین باشد، نظام قضائی، درواقع، مجرمان را از چنگال جامعه نجات میدهد تا در روندی عادلانهتر از دادگستری شخصی و بهدور از بغض و کینههای شخصی، به مجازاتش برساند و تجربه فیلیپین در این ایام نشان میدهد که گروه بزرگی از اعضای جامعه، ممکن است قاچاقچیها را به شکلی بسیار بدتر از آنچه در قانون پیشبینی شده است عقوبت كنند. نکته اینجاست که دستگاه قانونگذاری وقتی به مقوله «کیفر» میرسد، ناگهان، به عوامگرایی مفرط دچار میشود. این حالت را در قانونگذار وقتی در حال تصویب قوانین بورس یا بانکداری است نمیبینیم. در موارد اخیرالذکر، تلاش میشود آخرین حد از دقت علمی و کارشناسی در تبیین قوانین لحاظ شود، اما در قانون مجازات که بسیار هم آثار اقتصادی دارد، ما با نوعی عوامزدگی و دنبالهروی از افکار عمومی روبهرو هستیم. چگونه میتوان نظام دفاع اجتماعی در برابر تبهکاران را از ورطه یکی مثل آنها شدن نجات داد؟ واقعا معلوم نیست! اما شاید یک راه عقلایی، بررسی آثار و عواید قانون باشد. درواقع سودی که اعدام قاچاقچیها، بهعنوان یک دفاع اجتماعی قانونی، عاید جامعه - یعنی همان چیزی که میخواهیم از آن دفاع کنیم-، کرده است، باید بررسی شود تا مطلوبیت اعدام قاچاقچیها بر آن اساس سنجیده شود. به نظر میرسد در این سالها، از حجم و گستره توزیع مواد مخدر کاسته نشده است. گزارشها حاکی از آن است که مواد را بهآسانی میتوان تهیه کرد. سؤال اینجاست که آیا آنهمه قاچاقچی که اعدام شدند، نتیجهای برای کاستن از حجم دادوستد در بازار خماری داشته است؟ آیا بدون درنظرگرفتن نتایج، به این دفاع اجتماعی ادامه میدهیم؟ آیا ما به اعدام معتاد شدهایم؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.