آنچه از اربعین امسال به یادگار ماند
خزف و گهر
دكتر محمد سميعي
امسال وقتي از راهپيمايي اربعين حسيني به ميهن بازگشتم، در ابتدا ميخواستم شرحي از آنچه به چشم و قلب ديدم، بنگارم؛ ولي هم بيماري كه پس از مراجعت عارض شد، امانم نداد و هم پيش خود گفتم دراينباره اهل قلم و بيان بيش از حد نياز نوشتهاند و گفتهاند و نيز رسانهها به صورت زنده و در قالب فيلمهاي مستند، همه چيز را به تصوير كشيدهاند. شايد ضرورتي نباشد. عكسهايي كه من در گوشي خود داشتم، از آن پيرمرد يزدي 90ساله گوژپشت كه با عشق حسين (ع) عصازنان ميخراميد، آن كودك هشتساله عرب كه برادر دوسالهاش را در جعبهاي پلاستيكي گذاشته و با طنابي به پشت ميكشيد، آن مردي كه با يك پا به مدد عصايش با هزار اميد به سوي سرمنزل عشق ميشتافت، آن رهروان پابرهنه و... شايد تصاويري تكراري باشد. آنهمه نوعدوستي و مودت، ميان دو ملتي كه هشت سال با هم جنگيده بودند، آن چتر محبتي كه بيش از 20 ميليون جمعيت از كشورها و نژادهاي مختلف و حتي از مذاهب و اديان گوناگون در سايهاش قرار گرفته بودند و آن جذابيتهاي معنوي كه فقير و ثروتمند، عالي و داني، رعيت و راعي، زن و مرد و خردسال و كهنسال را در كنار هم قرار ميداد، همه ديده بودند و تازگي نداشت. همه ميدانند كه كربلا سرزمين گهر است و شعاع معنوي حسين (ع) هر خزفي را كيميا ميكند؛ اما وقتي بازگشتم، دوستي در تلگرام برايم نوشتهاي فرستاد كه با خواندنش شوكه شدم. آنجا نوشته بود: «بايد براي زيارت اربعين ويزا گرفت و نفري 40 دلار به دولت عراق داد. پرداخت اين مبالغ و نيز سرمايهگذاري ايرانيان عاشق اهل بيت (ع) در ساخت اماكن مقدسه عتبات، پولريختن به جيب ديگران است.» نويسنده پيشنهاد ميكرد كه به جاي اين كارها ميتوانيم در كشور خودمان كارخانه بسازيم؛ البته اين حضرت آقاي نويسنده اين خرده را به كساني كه صدها برابر اين مبالغ را براي سفرهاي خوشگذراني در آنتاليا و قبرس و تايلند هزينه ميكنند، نميگيرد و درباره آن اشخاص، اصولا بسيار ليبرالمنش برخورد میکند و لابد معتقد است پول دارند، ميخواهند خرج كنند، اين مقتضاي آزادي است. دو روز بعد، پس از وقوع عمليات انتحاري حله كه موجب شهادت جمعي از زائران شد، يكي از بستگان كه ساكن ينگه دنياست و ميدانست كه به همراه خانواده به زيارت رفتهام، سراسيمه تماس گرفت تا از سلامتي خودم و خانواده مطمئن شود و با لحني عاقل اندر سفيه گفت چه لزومي داشت كه در اين فضاي ناامن به زيارت بروي؟ ديگري ميپرسيد با اينهمه سختيِ راهپيمايي و ازدحام چه اصراري است كه در اين موقع سال به زيارت رفت؟ چرا وقتي خلوت را انتخاب نكنيم؟ ديدم اينان هيچكدام خزف و گهر را تمايز نتوانند داد. پس مجبور شدم كه چند سطري بنويسم كه چرا زيارت اربعين گوهري است بيمانند كه بايد همه چيز را فداي آن كرد. در ابتدا بايد اذعان كنم كه انگيزه اصلي زائران مخلصي كه چنين شكوه و عظمت افسانهاي را ميآفرينند، فقط و فقط كشش معنوي حسين (ع) است. آنان تا اعماق وجود خود اين واقعيت را دريافتهاند كه از ميان همه مدعيان آزادگي، اين حسين (ع) بود كه همه چيز خود را فداي حقيقت كرد و تا آخرين لحظه ايستادگي کرد تا مدال «خون خدا» را به سينه آويخت. آنان ميدانند كه براي نوشيدن زلال حقيقت بايد به سرچشمه وارد شوند. آنان مسافران كشتي نجاتاند؛ اما براي كساني كه نميدانند، در اينجا هفت دليل را كه چرا راهپيمايي اربعين را بايد به هر قيمتي پاس داشت، ميآورم. نخست، ايران پس از دوران صفويان، چه در آن حكومت اسلامي برقرار باشد يا حكومت شاهنشاهي و چه سران آن بخواهند و چه نخواهند، امالقراي جهان تشيع است. اسدالله علم، وزير دربار محمدرضاشاه پهلوي بود و گهگاهي درخواست كمك شيعيان لبنان را به اطلاع شاه ميرساند. او در خاطرات خود در روز دوم مهر 54 خطاب به شاه ميگويد: «شاهنشاه كه الان امپراتور هستيد، در حقيقت، امپراتور شيعه هستيد، نهتنها شاهنشاه ايران!». شاه نيز بر موقعيت خويش واقف بود و ازاينرو معمولا درخواست حمايت از شيعيان در كشورهاي ديگر را اجابت ميكرد. در واقع، اين براي كشور ايران يك سرمايه اجتماعي و فرهنگي بسيار ارزنده است كه بيش از 200 ميليون شيعياني كه خارج از ايران زندگي ميكنند، ايران را دوست دارند، عاشق زيارت امام رضا (ع) هستند و بسياري از آنان رهبري ديني و مرجعيت تقليد خود را در داخل ايران و يا در اختيار يك ايراني ساكن در عراق ميدانند. آنان حتي وجوهات شرعي خود را يا به ايران ميفرستند يا با اجازه مراجع تقليد در منطقه خود مصرف ميكنند. زيارت اربعين كه با حضور زائراني از بيش از 60 كشور انجام ميشود، خواهينخواهي نقش محوري ايران را پررنگتر ميكند. برتري ايرانيان از نظر اثربخشي فرهنگي در اين مراسم كاملا محسوس است؛ اگرچه كسي به آن تظاهر نميكند؛ ولي اين برتري و اين نقش محوري در اين مراسم ميليوني كه بزرگترين تجمع منظم تاريخ بشر است، افزايش مييابد. سال گذشته در مقالهاي با عنوان «سرمايه اجتماعي و فرهنگي اربعين» اين مقال را به اندازه كافي بسط دادم. دوم، ما هشت سال جنگيديم؛ ولي نتوانستيم محبوبيت و نفوذي را كه هماكنون در عراق داريم، به دست بیاوريم. در همين سفر سال جاری، چند بار اتفاق افتاد كه براي خريد در كربلا و نجف، دلار از جيب خود درآوردم و هر بار با اين عكسالعمل مواجه شدم كه فقط دينار عراقي و پول ايراني پذيرفته ميشود. بيشتر رانندگان تاكسي و مغازهداران چند كلمه و چند جمله فارسي بلد بودند و برخي به رواني فارسي صحبت ميكردند. ما نبايد فراموش كنيم كه از دهه 40 شمسي، بزرگترين تهديد خارجي ما، كشور عراق بود. كجا بوديم و به كجا رسيديم؟! بايد اين رشتههاي محبت را محكمتر كنيم و بدانيم كه هزينه استحكام اين رشتهها بهمراتب كمتر از هزينههاي مالي و انساني جنگ و نزاعي است كه يكبار طعم تلخ آن را چشيدهايم و سايه شوم آن همواره ما را تهديد ميكند. سوم، از آنجا كه حاضران در راهپيمايي اربعين به زبانهاي متفاوتي سخن ميگويند، بهترين بستر ارتباطي ميان همه زائران از طريق تصاوير و نمادهاست. وقتي كسي عكس شخصيت محبوب خود را روي كولهپشتياش نصب ميكند، يك پيام سياسي را بهخوبي و بهسادگي ميرساند، ولي هنوز از اين راه ارتباطي، استفاده مطلوب نميشود. البته كمابيش عكسهاي بزرگي از شخصيتهاي مظلوم جهان تشيع مانند شيخ عيسي قاسم، رهبر شيعيان بحرين يا صحنههايي از جنايات سعوديها در يمن جلب نظر ميكند، ولي بيش از هر چيز، عكسهايي از شهيدان عراقي در جنگ با داعش به چشم ميخورد. پوسترهايي دال بر لزوم ايجاد اتحاد ميان جناحهاي مختلف در جهان تشيع نيز به نمايش گذاشته شده است. ما بايد بپذيريم در دنياي كنوني كه رسانههاي جهاني ميانه چندان خوبي با ما ندارند، چنين اجتماعات ميليوني بهترين وسيله هستند تا بتوانيم پيامهاي سياسي و فرهنگي خودمان را به همه دوستان و هواداران منتقل کنیم. وقتي ما جامعه شيعيان را با خود همفكر کنیم، همه ميدانند كه اگر كسي با ايران طرف شود، با جهان تشيع طرف خواهد شد و نهفقط با يك كشور 80 ميليوني. اين يك سرمايه مهم است، ولي اينكه چگونه از اين سرمايه استفاده كنيم، البته به ما مربوط ميشود و بستگي به درجه لياقتمان دارد. چهارم، فقط عراقيها نيستند كه از مراسم اربعين منافع اقتصادي ميبرند. تبليغات تجاري زيادي در مسير راهپيمايي وجود داشت و اين بسيار جالب بود كه شركت ايراني «كاله» بيشترين شمار تبليغات را به خود اختصاص داده بود. محصولات كاله بهخوبي در كربلا و نجف شناخته شده بود و همهجا يافت ميشد. شركت ديگري كه تبليغاتش به چشم ميآمد، شركت عراقي «الكفيل» بود. وقتي يك بسته پنير الكفيل را خريدم، با تعجب مشاهده كردم كه روي آن نوشته شده: ساخت ايران! از يك عراقي پرسيدم كه اين چرا ساخت ايران است و برند عراقي دارد. پاسخ داد كه پيش از اين شركتهاي سعودي در عراق محصولات خود را به صورت گسترده عرضه ميكردند ولي اكنون شركتهايي مانند الكفيل كه عراقي- ايراني هستند جاي آنها را گرفتهاند. راه مشاركت اقتصادي با كشور نفتخيز و ثروتمندي مانند عراق از همين ارتباطات نزديك و مداوم آغاز ميشود و اگرچه محصولات ايراني مانند اتومبيل سمند و تيبا و پرايد بهوفور در عراق ديده ميشوند و نيز خدمات فني و مهندسي ايراني جاي خود را تا حد زيادي باز كرده است، ولي ايران هنوز حرف بسياري براي گفتن در بازار عراق دارد. چون در مبادلات اقتصادي، ايران چيز بيشتري براي ارائه دارد، قوانين ظروف مرتبطه حكم ميكند كالاها و خدمات بيشتري از طرف ما به عراق سرازير شود و دراينميان سود بيشتري عایدمان خواهد شد. پنجم، اگر نظري به تاريخ سياسي ايران در چند قرن اخير بيندازيم، ميبينيم قويترين محرك ملت ايران براي جنبشهاي سياسي و اجتماعي حماسه عاشورا بوده است. از تظاهرات دوران انقلاب مشروطه گرفته تا راهپيماييهاي ميليوني در روزهاي تاسوعا و عاشورا و اربعين سال 57 تا صحنههاي بهيادماندني مقاومت در مقابل ارتش تجاوزگر صدام، همه در ذات خود نوعي بازآفريني پيام حسيني بودند. جالب آن است كه اين خاصيت الهامبخش كربلا محدود به شيعيان و مسلمانان و حتي دينداران ايراني نيست. هرگز فراموش نميكنم كه خسرو گلسرخي، ماركسيستي كه در 29 بهمن 1352 در دادگاه نظامي شاه محاكمه ميشد در دفاعيات خود كه از تلويزيون پخش شد، چنين گفت: «ان الحیاه عقیده و جهاد. سخنم را با گفتهای از مولا حسین، شهید بزرگ خلقهای خاورمیانه آغاز میکنم. من که یک مارکسیست لنینیست هستم، برای نخستین بار عدالت اجتماعی را در مکتب اسلام جستم و آنگاه به سوسیالیسم رسیدم... زندگی مولا حسین نمودار زندگی اکنونی ماست که جان بر کف، برای خلقهای محروم میهن خود در این دادگاه محاکمه میشویم. او در اقلیت بود و یزید، بارگاه، قشون، حکومت، قدرت داشت. او ایستاد و شهید شد. هر چند یزید گوشهای از تاریخ را اشغال کرد، ولی آنچه که در تداوم تاریخ تکرار شد، راه مولا حسین و پایداری او بود، نه حکومت یزید. آنچه را که خلقها تکرار کردند و میکنند، راه مولا حسین است...» آري پيام حسين تا آن حد نفوذ در اعماق فرهنگ ايراني دارد كه يك ماركسيست ايراني هم او را اسوه و سرمشق خود ميداند. اين يك سرمايه مهم براي فرهنگ ايران و تشيع است كه بايد آن را پاس داشت و از آن حمايت كرد. وقتي تهديدي متوجه اين آب و خاك شود، همين نمادها هستند كه ميتوانند منجر به بسيج عمومي شوند و يك ملت را زنده و سربلند نگه دارند. بايد اين سرمايه را پاس داشت كه آن را در ازاي كوههايي از طلا نيز نميتوان خريد. ششم، بهجرئت ميتوان ادعا كرد در تاريخ ثبتشده بشر، هيچ كس به اندازه امام حسين (ع) موجب اطعام فقرا و مساكين نشده است. هيچكس مانند امام حسين (ع) موجب خيرات و مبرات مكرر و مداوم نشده است. در راهپيمايي اربعين صحنههاي بسيار زيبا و جذابي از انفاق براي حسين (ع) ديده ميشود كه خلوص و پاكي در آن موج ميزند. در آنجا رسم بود كه وقتي كسي طَبَق غذايي را به ميان جمعيت ميآوَرَد، خود مينشيند و طَبَق را بر سر قرار ميدهد تا چشمانش به چشم كساني كه از آن غذا برميدارند، نيفتد و هر كس هر چقدر مايل است بردارد و خجالت نكشد. بسيار خانوادههاي فقيري بودند كه از مخارج روزانه خود ميزدند كه پساندازي جمع و براي زائران حسيني انفاق كنند. ثروتمندان بسياري بودند كه بدون آنكه نامي از آنان ذكر شود هزينه غذاي هزاران نفر را متقبل ميشدند. در يك موكب كه يك روز ظهر توقف و از حمام بسيار تميز آن استفاده كردم، براي ناهار به 10 هزار نفر غذا داده شد. در ايام اربعين جمعيت 20 ميليوني زائران بدون اينكه نيازي باشد از جيب خود خرج كنند، صبحانه و ناهار و شام و البته چاي و قهوه و آب ميوه و تنقلات را ميهمان امام حسين (ع) هستند، بدون اينكه منتي بر آنان باشد. اين سنت و عادت، موفقترين راه مستمر براي اطعام فقرا و مساكين بوده و خواهد بود. طبق آمار منتشرشده از افزايش ميزان استفاده از ظروف يكبارمصرف در ماههاي محرم و صفر ميتوان تخمين زد كه فقط در ايران در اين دو ماه، لااقل يك ميليارد وعده غذاي نذري توزيع ميشود. تاريخ نشان ميدهد كه هيچ مكتب ديگري جز مكتب حسين (ع) توان آفرينش اين صحنهها را نداشته است. اين سرمايه است و بايد آن را پاس داشت. هفتم، ابعاد جماعت پيروان و دوستداران امام حسين همواره فزاينده است. از وقتي حسين (ع) در صحراي كربلا بيياور شد تا امروز كه فقط براي زيارت اربعين سالانه بيش از 20 ميليون زائر «لبيك يا حسين»گويان به سوي او ميشتابند، هوادارانش بيشتر و بيشتر شدهاند. پيام حسين (ع) آنقدر جذاب است و شعاع وجودي او آنقدر تلألو دارد كه نيازي به كمك من و شما ندارد. ما بايد از خدا بخواهيم كه در راه آن امواج قرار گيريم. حال كه كشور ايران بهعنوان امالقراي جهان تشيع شناخته شده و دست توفيق در اين زمينه رفيق ما بوده است، بايد قدر اين نعمت را بشناسيم و از آن بهره گيريم. حسين محتاج ما نيست، ما محتاج او هستيم و خواهيم بود. با اينكه در كل مراسم اربعين حتي يك خبرنگار خارجي را نديدم و واقعه بينظير اربعين همچنان در سايه سانسور رسانههاي غربي، در محاق خبري نگاه داشته شده است، ولي از اعماق قلب خود اطمينان دارم روزي حماسه حسين مرزهاي كشورهاي اسلامي را در خواهد نورديد و جهاني ميشود. بدون ترديد، مكتب حسين اين توانايي و داستان او اين جذابيت را دارد. بگذاريد همان طور كه ما پيشقراول مكتب حسيني در منطقه هستيم، وقتي پيام حسين جهاني شد، باز هم پيشقراول باشيم. در پايان، ميخواهم چنين جمعبندي كنم كه قدر مراسم پرشكوه زيارت اربعين را بايد دانست و بايد در گسترشدادن و نهادينهكردن آن بسيار كوشيد. تجمع اربعين گوهري بيهمتاست. آنان كه زيارت اربعين رفتند، همه ميدانستند كه ممكن است زندگيشان را در اين راه از دست بدهند. آنان براي تفريح نرفته بودند. ولي آنان همچنين نيك ميدانستند كه آن گوهر را بايد پاس داشت و ايمان به مكتب حسين (ع) سرمايهاي است كه ارزش فداكردن همه چيز را دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.