گفتوگو با گارنیک دِرهاکوپیان از پس خلوت ۳۸ساله
استاداني كه کارمند بودند
علیرضا بخشیاستوار: گارنیک دِرهاکوپیان (Garnik Derhakoopian) در دهههای 40 و 50 در روزهای رونق گالریها و نمایشگاههای نقاشی جایگاهي ویژه در فضای هنری ایران به دست آورد. او که پس از آشنایی با روبین پاکباز و محمدرضا جودت به تالار قندریز راه یافت، از تأثیرگذارترین هنرمندان در گرماگرم ورود هنر مدرن به ایران است. تأسیس گالری سیحون در سالهای دهه 50 شمسی نام او را بیشازپیش بر سر زبانها انداخت و او در همان زمان به عنوان هنرمندی شناخته میشد که آثارش بیشترین درصد فروش را داشت. درهاکوپیان بعد از انقلاب اسلامی و به دلیل تغییرات متعددی که در سیستم هنری کشور به وجود آمد از صحنه جدی هنرهای تجسمی کنار کشید و به خلق آثار هنری در خلوت خود روی آورد و همزمان از طریق معماری کسب درآمد کرد؛ خلوتی که 38 سال به طول انجامید. او معتقد است با وجود اینکه سالها در مجامع هنری شرکت نکرده ولی حضور در مجامع اجتماعی برایش به منزله هنر بوده و فرهنگ و شناخت خانه و میهن یکی از ارکان اصلی کار هنرمند است. به اعتقاد او، اگر آثار یک نقاش زمانمحور نباشد، هر زمان که به نمایش گذاشته شود، موفق خواهد بود. نمایش آثار درهاکوپیان با عنوان «حضور هنرمند غایب؛ بازخوانی هنر مدرن ایران» که این روزها در گالریهای آریا و ماه مهر به تماشا درآمده، بهانهای برای گفتوگو با این هنرمند شد.
شما با وجود حضور فعالی که در سالهای قبل از انقلاب در عرصه جدی نقاشی داشتید، نزدیک 38 سال است از فضای نمایشگاهی دور بودهاید. قبل از اینکه بخواهیم به کنکاش درباره این غیبت بپردازیم مایلم کمی از گذشته صحبت کنیم و از اینکه شما چگونه وارد عرصه هنر شدید و علاقهمندیتان به نقاشی از چه زمانی آغاز شد؟ من متولد 1323 در مراغه هستم و تولدم با پایان جنگ جهانی دوم مصادف شد. آن زمان مراغه ناآرام و از جوانب مختلف داخلی و خارجی تحت فشار بود. زندگی در زمستان مراغه بسیار سخت بود و مشکلات فراوانی در رفتوآمد به این شهر وجود داشت. پس از کودتای 28 مرداد، شرایط بهتر شد و تحول مثبتی در آذربایجان به وجود آمد. این تحولات رفتهرفته به کاهش میزان بیماریهای سختی مانند مالاریا، وبا و بیماریهای چشمی کمک کرد و از طرفی موجبات ارتقای سطح مدارس را نیز فراهم آورد. یادم میآید پس از کودتا بهمرور مدیاهای سمعی و بصری وارد مدارس شد و مباحث بهداشتی را به دانشآموزان آموزش میدادند، دانشآموزان نیز پس از تعطیلی مدارس به خانه میرفتند و این آموزشهای بهداشتی را به اهالی خانواده منتقل میکردند. در دهه 30 از جایی به بعد بخشنامهای به مدارس رسید و طبق آن، همه دانشآموزان ملزم شدند به زبان فارسی صحبت کنند. بنابراین معلمهایی از تهران به آذربایجان منتقل شدند تا زبان فارسی را در میان دانشآموزان رواج دهند. این مسئله برای همه دانشآموزان بالأخص من که ارمنی بودم، کار بسیار دشواری به نظر میآمد. من زبان ارمنی را بلد بودم و کتابهای عربی و انگلیسی را هم در یک منطقه ترکنشین میخواندم و حالا لازم بود زبان فارسی را هم یاد بگیرم. سیستم آموزشی وقت مدارس خیلی مشکل داشت و به روحیه دانشآموزان لطمهاي جدی وارد میکرد و مسائل بغرنجی برای آنها به وجود میآورد. این مسائل در من هم بهشدت نفوذ کرده و تفکراتم را برهم ریخته بود. علاقه به نقاشی از همان زمان حضورم در کودکستان به صورت غریزی در من وجود داشت. من در آن سنین تحتنظر معلمهای مدارس نقاشی میکردم، البته آنها تخصص نقاشی نداشتند و صرفا بنا بر اقتضای شغلیشان در این زمینه آموزش مختصری دیده بودند. یادم میآید وسایل نقاشی بهسهولت قابل تهیه نبود و من همیشه برای خرید این ابزار همراه با یکی از اقوام به تبریز میرفتم. در آن شرایط رنگها خیلی محدود بود و بیشتر آثار روی چوب، کاشی و سنگ نقاشی میشد و من حتی بوم را نمیشناختم. بههرحال، من در این شرایط کارم را انجام میدادم تا اینکه برای ادامه تحصیل خواهران و برادرانم و شرکتکردن من در کنکور هنرستان راهی تهران شدیم. از برگزاری کنکور هنرستان هنرهای زیبا چگونه مطلع شدید؟ من آگهی کنکور هنرستان زیبای پسران را در روزنامه کیهان دیده بودم و همه هدفم قبولشدن در این کنکور بود. دست بر قضا دومین روزی که ما در تهران مستقر شدیم، مصادف با روز برگزاری کنکور بود. آن روز برای شرکت در آزمون به محل برگزاری کنکور رفتم که در آنجا از من خواستند یکسری طراحی انجام دهم، ولی چون هیچ شناختی نسبت به طراحی نداشتم، به هیچ چیزی دست نزدم و به خانه برگشتم. بعد از آنکه در این آزمون شکست خوردم، فقط سعی کردم به دنبال آموزش طراحی بروم که این اتفاق با معرفی من از سوی یکی از همسایههاي ما به آقای علی رخساز اتفاق افتاد. آقای رخساز از شاگردان کمالالملک و کارشان بیشتر با سنگریزهها بود. ایشان سنگهای رنگی را جمع و جوری خردشان میکرد که بهسان آثار رم و یونان باستان، تشخیص آنکه سنگ یا دانههای رنگ هستند را بسیار دشوار میکرد. خانه آقای رخساز پر از پرترهها و مناظر اطراف تهران بود که ایشان با سنگ کار کرده بود. البته ایشان نقاشیهای رنگروغن زیادی هم داشت و به گفته خودش، در یک نمایشگاه بینالمللی بالاتر از پیکاسو به رتبه نخست رسیده بود و مدال طلای آن نمایشگاه را هم در خانهاش نگهداری میکرد. بههرحال، مدتی را پیش ایشان تعلیم دیدم تا اینکه مرا به هنرستان کمالالملک و نزد آقای علی شیخ معرفی کرد و آقای شیخ هم وقتی نامه آقای رخساز را دید، اجازه داد در آنجا مشغول شوم. روز دوم پس از ثبتنام در هنرستان کمالالملک، وسایلم را از خانه به آتلیه بردم و شروع به کار کردم. من بعدازظهرها را به کلاس میرفتم و صبحها کار طراحی انجام میدادم تا بتوانم در کنکور سال آینده هنرستان هنرهای زیبای پسران موفق شوم. در هر صورت یک سال را در هنرستان کمالالملک آموزش دیدم و سپس در کنکور هنرستان زیبای پسران شرکت کردم و در بخش عملی آن رتبه اول شدم. البته من در بخش تئوری این کنکور هیچ چیزی ننوشتم ولی کمیسیونی که استادان هنرستان تشکیل دادند، من را به خاطر استعدادم در نقاشی پذیرفتند و یک کلاس تئوری نزد استاد ادبیات آن هنرستان برایم گذاشتند که با مساعدتهای ایشان توانستم زبان فارسی را به طور کامل آموزش ببینم. پس از آنکه بر زبان فارسی مسلط شدم، دیگر کار در هنرستان برایم راحت شد. همان سال با آقای وزیریمقدم آشنا شدید؟ در جایی خواندم برخورد شما با ایشان نقش بسزایی در روند حرکت شما در عالم هنر داشت؟ سال دوم آقای محسن وزیریمقدم به عنوان استاد طراحی به آتلیه آمد و با تغییر سیستم آموزشی، ما را از ته چاه بیرون کشاند. ایشان در پیشرفت ما نقشی اساسی داشت و هنر مدرن را در ایران به ما معرفی کرد. بهطورکلی هنرستان هنرهای زیبای پسران، رشتههای مختلفی نظیر مینیاتور، مجسمهسازی، هنرهای تحلیلی، هنرهای مستند ملی و... داشت که خوشبختانه من همه آنها را با نمره خوب گذراندم. من حین تحصیل در هنرستان، در سال 43 به همت آقای وزیری در گالری صبا یک نمایشگاه برگزار کردم که اولین نمایشگاه یک هنرجو محسوب میشد. بههمیندلیل در روزنامه کیهان و یک مجله دیگر حسابی به ما حمله کردند که این مسئله باعث ناراحتی آقای وزیری شد و ایشان پیگیریهای مختلفی دراینباره انجام داد. پس از آنکه از هنرستان هنرهای زیبای پسران فارغالتحصیل شدم، به پیشنهاد دوستان در آتلیه ونگوگ به تدریس طراحی پرداختم. البته همزمان کلاسهای خصوصی هم داشتم و با پیشنهاد استادانم، به برخی از هنرجویان، طراحی آموزش میدادم. سپس در کنکور هنرکده هنرهای تزيینی شرکت کردم و دوباره در بخش عملی به نمره یک رسیدم، گرچه طبق معمول در بخش تئوری به توفیقی نرسیدم، ولی استادان هنرکده که در هنرستان هنرهای زیبا هم تدریس میکردند، دکتر کیا، رئیس هنرکده را راضی کردند تا من را ثبتنام کند. به یاد دارم یک درس به نام «تاریخ خط» داشتیم که در آن باید همه خطوط تاریخ را یاد میگرفتیم، من در پایان سال نمره این درس را کامل گرفتم. یک روز آقای دکتر کیا به کلاس ما آمد و از بچهها تقدیر کرد. بعد از اینکه ایشان از کلاس خارج شد، من سریعا خودم را به ایشان رساندم و گفتم یادتان میآید من را به خاطر همین دروس تئوری ثبتنام نمیکردید؟ ایشان گفتند بله، یادم میآید و اصلا برای همین به کلاستان آمدم تا از شما تقدیر کنم. سال اول حضورم در هنرکده را حسابی سفت گرفتم و فقط درس خواندم اما از سال دوم (1346) دیگر تصمیم گرفتم بیرون از هنرکده به فعالیت بپردازم. خروج شما از هنرکده با آشناییتان با آقای پاکباز و جودت همراه شد؟ بله، از طریق یکی از دوستانم در هنرکده، به آقایان جودت و پاکباز معرفی شدم تا با سازمان گرافیک متعلق به ایشان کار کرده و در گالری «قندریز» نمایشگاه بگذارم. من در آن زمان این دو بزرگوار را نمیشناختم ولی به محض ورودم به گالری، شروع به کار كرده و نمایشگاههای مختلفی برگزار کردم. برنامه و هدف آقایان جودت و پاکباز، فروش تابلوها نبود، زیرا آنها معتقد بودند فروش اثر هنری به هنرجو لطمه میزند و باعث میشود فعالیتش کمتر شود. بااینحال، یک روز آقای ژازه تباتبایی آمد و یک تابلوی من را از آقایان پاکباز و جودت خریداری کرد. در این حین من یک کار در فروشگاه فردوسی متعلق به وزارت فرهنگ و هنر پیدا کردم و صبحها را هم به کار در آنجا اختصاص میدادم، بعدازظهرها هم که به سازمان گرافیک میرفتم و خلاصه از درس و همهچیز زده بودم. رفتهرفته همکارانم در سازمان گرافیک از کارشان کم کردند و عدهای از آنجا رفتند تا بیشتر بار آنجا روی دوش من بیفتد. بعد از مدتی آقای میرحسین موسوی به تالار آمد و به دلیل افکار و عقاید متفاوتی که داشت، همه اهداف و برنامههای گروه را تغییر داد. ایشان بهزودی نظر همه را جلب کرد. البته من از اوضاع جدید خوشم نمیآمد اما همچنان بهدلیل آنکه به هدف گروه یعنی ایجاد هنر نو ایرانی، خدشهای وارد نشود، کارم را در سکوت ادامه میدادم. آن زمان هنوز تالار قندریز از شرایط بسیار خوبی برخوردار بود و به دلیل آنکه ساختمان آن روبهروی دانشکده فنی دانشگاه تهران قرار داشت، اکثر دانشجویان را به عنوان بازدیدکننده در خودش میدید. سال 48 به همراه آقای جودت، شهلا پور، بهرام روحانی و پاکباز یک نمایشگاه گروهی برگزار کردیم که هر کدام تابلوهایی بزرگ ارائه دادیم. من به آن نمایشگاه پنج مجسمه بزرگ و نقشبرجستههای یک در یکونیم متر و یک در یک متر تحویل نمایشگاه دادم. همان سال یک فرسک سه در دوازده متر برای مجلس کار کردیم که طرح آن را آقای پاکباز کشید و من به همراه خانم پروانه اعتمادی، آقای بهرام روحانی و آقای جودت کار طراحی آن را انجام داديم که البته 75 درصد این کار از سوی من انجام شد. زمانی که طراحی این فرسک به پایان رسید، آن را بردیم و نصب کردیم. حین کار روی این فرسک، یک روز آقای کامران دیبا از طرف خانه هنر به تالار قندریز آمد و دو مجسمه از من خرید. به خاطر کاری که در تالار قندریز داشتم، دیگر اصلا به دانشکده نمیرسیدم و کلاسهایش را نمیرفتم. دراینبین حتی برای آنکه بتوانم موقعیت شغلیام را بهتر کنم، دوره تخصصی گرافیک را به مدت کوتاهی در هنرستان گذراندم و مدرک آن را گرفتم. از جایی به بعد دیگر ناچار شدم مدرکم را از هنرکده بگیرم تا به سربازی بروم. سپس در سالهای 49 و 50 برای سربازی به شهر شیراز رفتم و در همه این دو سال به تغییر برنامه کاریام فکر کردم. از این به بعد کار با متریال سیمان را آغاز کردید؟ زمانی که از خدمت برگشتم، کار با متریال سیمان را پیش گرفتم. من کار با سیمان را در سال 43 به صورت آماتور و در سال 47 به صورت حرفهای آغاز کرده بودم و بعد از خدمت، به طور جدی به آن ادامه دادم. دوران همکاریتان با خانم سیحون بعد از این آغاز شد؟ بله، همان روزها بود که پیشنهاد همکاری تالار قندریز با گالری سیحون شکل گرفت و این دو گالری به صورت مشترک با یکدیگر کار کردند. من آثارم را به گالری سیحون میبردم و این آثار در آنجا به فروش میرسید. بعد از آن به صورت مرتب از طرف گالری سیحون از من کار میخواستند که همین مسئله باعث شد همکاری من با تالار قندریز کمرنگتر شود، البته همان زمان هم مدیریت هنری نمایشگاههای قندریز را انجام میدادم. سال 54 هم یک نمایشگاه گروهی به همراه خانم اعتمادی و آقای پاکباز در تالار قندریز برگزار کردیم که آثار من را نخستوزیر وقت خریداری کرد. چندی بعد تالار قندریز به خیابان بخارست نقل مکان کرد که به دلیل دورشدنش از فضای دانشگاه تهران، با کاهش بازدیدکننده مواجه شد. پس از آن دیگر مرتب با خانم سیحون کار میکردم و زمانی که ایشان گالری «لوترک» را احداث کردند، آثارم را به گالری جدیدشان تحویل میدادم. آن روزها همه میگفتند من جزء پرفروشترین نقاشهای دوره هستم. همان سالها نمایشگاهی در بال سوئیس برگزار شد که برای هنرمندان ایرانی اتفاق مهمی بود. شما چرا در آن نمایشگاه شرکت نکردید با وجود اینکه دعوت شده بودید؟ من هم یک اثر به این نمایشگاه فرستادم. در آن زمان رئیسدفتر گالری لوترک عوض شد و آقای آغداشلو به این سمت رسید. آقای آغداشلو عملا هیچ کاری نکرد چونایشان بیشتر به دنبال بوروکراسی بود ولی پیش از ایشان آقای شیروانلو رئیسدفتر بود که کارش جنبه فرهنگی داشت و انجمن نقاشها را خود ایشان راهاندازی کرد. در آن حولوحوش بود که برنامه نمایشگاه بال سوئیس مطرح شد. آن زمان چند شرکت تصمیم گرفتند هزینه هنرمندان را متقبل شوند و آنها را به نمایشگاه بال ببرند. دراینمیان من تنها کسی بودم که به این نمایشگاه نرفتم ولی اثری را فرستادم که این اثر تنها تابلوی هنرمندان ایرانی بود که در آنجا به فروش رفت. شرایط و اوضاع کاریتان در سالهای اول پس از انقلاب چقدر تغییر کرد؟ در ابتدای انقلاب، فعالیتم را کم کردم چون آن زمان جو بهگونهای بود که کسی دیگری را نمیشناخت. آن زمان دوره نقاشی مینیاتور مدرن بود و در نقاشیها از رنگهای محدودی استفاده میشد. هنرمندان آن دوره سعی میکردند فضای تصویرسازی را پر تزيین کنند ولی من به این عرف، مقید نبودم و مانند نقاشیهای ژاپنی، بخشی از فضا را خالی میگذاشتم. بیشتر از گچبریهای دوره سلجوقی تأثیر گرفته بودم و میخواستم چیز جدیدی ارائه دهم. سپس کارهای طبیعت بیجان را شروع کردم که آن آثارم خیلی خوب به فروش میرفت. در آن دوره برخی از آثار من به فروش میرسید اما بهطورکلی اوضاع فروش تابلوهای تجسمی خوب نبود. یادم میآید یعقوب امدادیان دو اثر مرا به نمایشگاه نیاوران برد و برگرداند، سپس یک اثر به خانم سیحون دادم تا در نمایشگاهش برای نقاشان پیشکسوت به نمایش بگذارد که آن اثر هم به من برگشت. همچنین یک اثر به نمایشگاهی در وزارت کار تحویل دادم که درنهایت آن را با نامهای که روی آن نوشته بودند «از حضورتان سپاسگزاریم»، به من برگرداندند. بعد از آن دیگر با هیچ نمایشگاهی همکاری نکردم و آثارم را در خانهام به فروش میرساندم. حتی در آن شرایط هم یکبار دیگر به اصرار آقایان داریوش کیارس، مهاجر و همچنین آقای حامدی، قبول کردم در گالری «دی» نمایشگاه بگذارم ولی مدیر آن گالری تاریخ نمایشگاه را عوض کرد و من هم تصمیم گرفتم قید آن نمایشگاه را بزنم. این روند تا چه زمانی ادامه پیدا کرد؟ یک روز آقای داریوش کیارس به من گفت مسئول گالری «آبانبار» مشتاق است تو را ببیند و برایت نمایشگاه برپا کند. آن زمان رفتم و محیط گالری را دیدم که هنوز تکمیل نشده بود و ساختوساز آن ادامه داشت. از این ماجرا یک سال گذشت تا اینکه خانم آریا از طرف همین گالری با من تماس گرفت و گفت با آقای پاکباز صحبت کردهام تا برای شما یک نمایشگاه افتتاح کنیم. من آقای پاکباز را به عنوان برادر خودم میدانم و به خاطر ایشان پیشنهاد برگزاری نمایشگاه را پذیرفتم. در ادامه با خانم آریا صحبت کردم که ایشان گفت هدف من بازیابی هنرمندان قدیمی است که من از گفتهشان استقبال کردم و یکسری از آثار گذشتهام را تنظیم و آماده کردم و به ایشان تحویل دادم. خانم آریا به همراه آقای بهمنپور به منزل من آمدند و درباره انتشار کتاب من به گفتوگو نشستیم و درنهایت قراردادی را برای انتشار این کتاب امضا کردیم. چندی بعد مجوز چاپ این کتاب دریافت و به صورت رسمی منتشر شد. دو معضل امروزی هنرهای تجسمی، افتادن در دام فروش و جمعکردن رزومه است. امروزه نمایشگاههای متعددی در سطح شهر برگزار میشود که خیلیهایشان کارایی لازم را ندارند، درحالیکه اگر این تعداد محدودتر شود، شاید تأثیرگذاری آن بیشتر باشد و تولید را هم باارزشتر جلوه دهد. نظر شما دراینباره چیست؟ در خارج هم وقتی آتلیههای نقاشی تأسیس شد، کاراییشان به عنوان محلی برای تولید نقاشی نبود و از آنها فقط برای فروش استفاده میشد. حتی در دوره امپرسیونیستها نیز پلگوگن یا ونسان ونگوگ چنین شرایطی را داشتند و خودشان برای فروش آثارشان دست به کار میشدند. در گذشته وقتی مدارس هنری یا دانشکدههای ادبیات تشکیل شد، برای آنکه هنرمندان بتوانند کرسی استادی داشته باشند، یکسری دورهها برای کاربلدها گذاشته شد تا مانند دورههای انترن برای پزشکی، متقاضیان درجه استادی هنر نیز این دورهها را بگذرانند و سپس بتوانند به عنوان استاد در مدارس و دانشکدهها فعالیت کنند. بنابراین آنها این سیستم را شایع کردند و این روش به یک مد تبدیل شد و تاکنون هم استفاده میشود درحالیکه به جای شیوع این مد غلط، باید هر کدام از آنها را حدود یک هفته به کار میگرفتند تا خودشان را در لحظه نشان دهند. اکنون با شرایطی که در دانشکدهها و آموزشکدههای ما تحتتأثیر همان رویکرد قدیمی غرب حکمفرماست، نسل جوان محصلان ما، بهویژه دختران در حال نابودی هستند. اکثر جوانهای محصل در رشتههای هنری بیکار هستند و مدام از این رشته به سراغ رشته دیگری میروند تا روزنهای برای ورود به بازار کار پیدا کنند. یک دانشجوی دختر محصل در مقطع دکترای رشته گرافیک چندی پیش برای آموزش به سراغ من آمد که دیدم اصلا طراحی خط بلد نیست. اصلا نباید مجوز داده شود که چنین فردی دانشجوی مقطع دکترا شود. دلیل آنکه این دختر تاکنون چیزی یاد نگرفته،این است که استادانش کارمند دولت بودهاند و چیزی به او یاد ندادهاند. اغلب کارهای متأخر شما که در گالری «آریا» به نمایش در آمده از روشهای فضاسازی هندسی هنرمندان کوبیسم تأثیر گرفته است اما نمیتوان به طور متقن این آثار را در ذیل مجموعهای کوبیسمی تعریف کرد. البته نوع متریالی که استفاده کردهاید هم در تغییر فضای این آثار مهم است. این رویه از چه دورهای شکل گرفت؟ اجرای آثار این نمایشگاه از سالهای 43، 44 شروع شد و تا سال 68 تداوم پیدا کرد. آثاری که من از سالهای 50، 51 آغاز کردم، از متریال سیمان بود که آن زمان تازه آمده بود. سیمان برعکس متریال دیگری که ما قبلا در کارهایمان استفاده میکردیم، یک متریال امروزی است. عنصری که در همه این آثار برایم مهم بوده، بهرهجویی از خط است چون خط یک اختراع ابتدایی است و به وسیله آن زبان گشوده شده و خط گویای زبان بوده است. خط مفاهیم مختلفی دارد و هر کدام از خطوط عمودی، مورب، منحنی و... مفهوم خاص خودشان را دارند. در سبک کوبیسم مسئله سطح مطرح است ولی در این نوع آثار، خط اهمیت دارد. خردکردن اثر به صورت اجزا، یک مسئله امروزی است و ربطی به دوره کوبیسم ندارد و جزءجزء هر کدام از آنها میتواند یک اثر هنری باشد. آثار ابتدایی این پروژه همه از عنصر رنگ سیاه و سفید تشکیل شده که میتوان تبدیل تاریکی به روشنایی آن را به چرخش روز به شب تعبیر کرد. این آثار به دوران کودکی من برمیگردد. من اهل آذربایجان هستم و در آن دوره در منطقه ما برف شدیدی میبارید و وقتی پنجرههای خانهمان یخ میزد، شروع به خراشیدن روی آن میکردم. زمانی که از داخل این خراشها به بیرون نگاه میکردم، حرکت خاصی به وجود میآمد و احساس میکردم که خطها در حال حرکت هستند. همچنین مسئله بازی با گل در دوران بچگی برای من خیلی مهم بود. در تابستانهای آن زمان به میاندوآب میرفتم که رودخانه آنجا برای آبیاری کشاورزی جاری بود. زمانی که نیاز به آبیاری نبود، آب را قطع میکردند و همین باعث میشد خاک رس آنجا ترک بردارد. این ترکها را برمیداشتم و بهشان فرم میدادم و با آنها روی شیروانیها مجسمه میساختم. آفتاب که بر مجسمهها میتابید، یک طرف آن برجسته میشد و بالا میآمد. بنابراین یک طرف مجسمهها گود و سایه میشد و یک طرف برجسته و روشن. من این ایده را از دورههای بچگی داشتم و اکنون در نمایشگاهم میتوانید آثاری را در تداوم همان ذهنیت ببینید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.