|

چند ارجاع برای فهم آیرونی

کتاب «مفهوم آیرونی: با ارجاع مدام به سقراط» به دو بخش تقسیم می‌شود: بخش اول، رساله دکترای سورن کیرکگور است که در دانشکده فلسفه کپنهاگ از آن دفاع کرد و بخش دوم، یادداشت‌های او از درسگفتارهای شلینگ در دانشگاه برلین است که درباره فلسفه وحي ایراد می‌شد. در این کلاس متفکرانی چون انگلس و باکونین نیز حضور داشتند. در اینجا برخلاف رسم معمول، به‌جای نقد و بررسی کتاب به چند ارجاع مهم از کتاب بسنده می‌شود. اما در آیرونی کتاب کیرکگور همین بس که بعد از خواندن آن به درک بهتری از آیرونی نمی‌رسیم. به‌هرحال، اگر از آیرونی سر در بیاوریم و چیزهایی هم از زندگی کیرکگور بدانیم این عبارت در نتیجه‌گیری رساله‌اش نمونه اعلای مفهوم آیرونی است: فی‌المثل، وقتی دانش علمی به ما یاد می‌دهد که واقعیت بالفعل اعتبار مطلق دارد، آنگاه مسئله در حقیقت بر سر دستیابی به آن اعتبار خواهد بود و نمی‌توان انکار کرد که مسخره‌تر از این نمی‌شود که کسی در جوانی یاد گرفته و ای‌بسا به دیگران یاد داده که واقعیت بالفعل واجد معنایی مطلق است، به پیری رسد و بمیرد و یگانه اعتبار واقعیت بالفعل برایش این باشد که خود به‌وقت و بی‌وقت آن را واجد اعتبار خوانده است. (ص352) هر فلسفه‌ای که از پیش‌فرضی می‌آغازد از روی طبع کار را با همان پیش‌فرضی به انجام می‌رساند، و درست به همان‌گونه که فلسفه سقراط از این پیش‌فرض آغاز شد که او هیچ نمی‌داند، در پایان نیز بدین نتیجه رسید که ابنای بشر بالکل هیچ نمی‌دانند؛ فلسفه افلاطونی از وحدت بلاواسطه تفکر و وجود آغاز کرد و بر همان موضع ایستاد. مسیری که در ایدئالیسم به‌منزله تأمل بر روی تأمل جلوه‌گر شد ابتدا در سؤال‌پرسیدن‌های سقراط جلوه نمود. سؤال‌پرسیدن - یعنی، رابطه انتزاعی میان‌ذهنی (درون‌ذاتی) و عینی (برون‌ذاتی) - در نهایت بدل به دغدغه اصلی وی شد. (ص46) آیا وجه اسطوره‌ای به افلاطون تعلق دارد یا به سقراط؟ جسارت می‌کنم و از جانب خودم و خوانندگانم به این پرسش پاسخ می‌دهم: وجه اسطوره‌ای به سقراط تعلق ندارد. اما اگر این نکته را به‌خاطر بسپاریم - نکته‌ای که حکمت باستان به یقین بر آن صحه می‌گذارد: سقراط از دل زندگی خلاقِ یک شاعر بود که افلاطون بیست‌ساله را به معرفت نفسِ انتزاعی بازخواند - آنگاه بی‌گمان کاملاً طبیعی است که عنصر شاعرانه در انفعال فعال و فعالیت منفعل او می‌بایستی در تعارض با دیالکتیک تشنه‌لب و قحطی‌زده سقراطی متجلی می‌شد و می‌بایستی به قوی‌ترین و تک‌افتاده‌ترین وجه در نوشتاری نمایان می‌شد که یا معاصر با سقراط بود یا دست‌کم کم‌ترین فاصله زمانی را با او داشت. (صص 115-114) حال اگر به این آگاهی جدل‌جویی که سقراط کل رابطه‌اش با هم‌روزگارانش را در آن غرق کرد آزادی نامتناهی هرچند منفی‌ای را بیفزاییم که او رها و سبک‌بار در هوایش دم می‌زد، آن هم زیر خط افق پهناوری که ایده سرحداتش را رقم می‌زد، موشکافی و مته‌به‌خشخاش‌گذاشتنی که صدای دایمونی برای مقابله با ره‌گم‌کردن‌های ناشی از پیشامدهای زندگی به او هدیه می‌کرد، آنگاه خواهیم دید که موضع سقراط دیگرباز به‌صورت آیرونی جلوه‌گر می‌شود. (ص175) حال آنکه ذات یقیناً نفی ظاهر است اما این نفی مطلق نیست، چون در صورت نفی مطلق عملاً خود ذات هم از میان می‌رود. لیکن این تا حد معنی در حکم آیرونی است؛ چراکه جنبه پدیداری را نفی می‌کند نه برای آنکه به‌وسیله این نفی چیزی را برنهد، بلکه جنبه پدیداری را بالکل نفی می‌کند. به‌جای بیرون‌رفتن برمی‌گردد؛ در پدیدار قرار نمی‌گیرد بلکه می‌کوشد به یاری پدیدار بفریبد؛ پدیدار برای آن وجود ندارد که ذات را عیان کند بلکه برای آن هست که ذات را نهان سازد. (223) صورتی که فاعلیت اینک خود را در قالب آن در وجود سقراط متجلی می‌کند همان صدای دایمونی است، اما از آنجاکه هگل خود به درستی گوشزد می‌کند که صدای دایمونی هنوز وجدان به‌شمار نمی‌آید می‌توان مشاهده کرد که چگونه فاعلیت در سقراط میان فاعلیت متناهی و نامتناهی نوسان می‌کند، زیرا فاعل متناهی خود را در ساحت وجدان نامتناهی می‌سازد. (ص236) شک نیست که قهرمان تراژیک از مرگ نمی‌ترسد، اما به‌هرروی مرگ را چونان درد می‌شناسد، چونان فرایندی سخت و خشونت‌بار و اگر محکوم به مرگ بشود، مردن برایش از این حیث اعتبار دارد؛ اما سقراط هیچ درباره مرگ نمی‌داند و بدین قرار این در حکم آیرونی است که دولت او را به مرگ محکوم می‌کند و خیال می‌کند با این کار او عقوبت داده و مجازاتی بر او تحمیل کرده است. (ص285) اگر بپرسیم شعر چیست، می‌توان گفت شعر به‌طور کلی پیروزی بر جهان است؛ از طریق نفی واقعیت بالفعلِ ناقص است که شعر افق فعلیتی برتر را می‌گشاید، واقعیت ناقص را گسترش می‌بخشد و به فعلیت کامل مبدل می‌سازد و بدین‌وسیله بر درد عمیقی که می‌خواهد همه‌چیز را تیره‌ و تاریک بنماید مرهم می‌نهد. (317) شکسپیر را غالباً به‌عنوان استاد بزرگ آیرونی ستوده‌اند و شک نیست که او شایسته این ستایش است. اما شکسپیر به‌‌هیچ‌روی روا نمی‌دارد که ارزش واقعیت جوهری بدل به ماده تصعید‌شده‌ای به‌مراتب فرّارتر شود، و اما اینکه گه‌گاه غزل‌هایش به‌جنون ختم می‌شود، باید گفت در این جنون میزان فوق‌العاده‌ای از عینیت هست. میان شکسپیر و آنچه می‌نویسد نسبتی بر مدار آیرونی برقرار می‌شود، دقیقاً ازآن‌رو که آنچه عینیت دارد چیرگی می‌یابد. (ص347) شهامت می‌طلبد که تسلیم اندرزهای زیرکانه یا همدلانه یأسی نشویم که می‌گذارد شخص خود را از عداد زندگانی خط بزند؛ لیکن نباید نتیجه گرفت که هر اغذیه‌فروش دوره‌گرد فربه و ازخودمطمئنی شجاع‌تر از آن کسی است که تن به یأس سپرده است. شهامت می‌طلبد که چون اندوه شیره جانت می‌کشد و تمام شادی و طربت را به مسلخ غم‌ و ماتم می‌برد و همه اشتیاقت را حرمان و تمام امیدت را خاطره می‌گرداند - باری، اراده شادبودن شهامت می‌طلبد؛ لیکن نباید نتیجه گرفت که هر به‌قامتْ بالغ و رشیدِ کودک‌خصالی، با لبخندهای ملیح و رضایت‌بارش و با چشم‌های مست از شادی‌اش، شجاع‌تر از شخصی است که در برابر اندوه سپر انداخته و لبخند را از یاد برده است. قضیه در آیرونی نیز به همین منوال است. هرچند باید در برابر آیرونی همانگونه گوش‌به‌زنگ بود که در برابر یک اغواگر، باید همچنین آن را دلیل راه گرفت. (ص351)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.