آینده قدرت نسبی و مطلق آمریکا در سیاست بینالملل
فرشید جعفری . استادیار روابط بینالملل
دولتهایی که در ذیل مفاهیمی چون ابرقدرت و قدرت بزرگ میزیند، افزون بر اینکه در سه ویژگی اندیشه، توانمندیهای مادی و نفوذ در نهادها و سازمانهای بینالمللی پیشتازند (رابرت کاکس)، نوع خاصی از وجه هویتی را نیز برای خود قائلند؛ هویتی که آنان را از دیگر بازیگران دولتی که در سطوح پایینی از سلسلهمراتب قدرت در سیاست بینالملل قرار دارند، متمایز میکند. ابرقدرتبودن یا قدرت بزرگبودن هویتی را برای دولتها ایجاد میکند که از خلال آن میتوانند «تفاوت» میان خود و دیگری را معنا کنند. بنابراین وقتی سخن از یک ابرقدرت یا قدرت بزرگ در سیاست بینالملل میرود، مفاهیم مذکور وجه رابطهای و جمعی دارند؛ یعنی قدرتهای بزرگ خودشان را در ارتباط با سایر قدرتهای بزرگ و دولتها تعریف میکنند.
اینکه ایدئولوژی قدرتهای بزرگ موجب میشود آنان دیگری را دشمن و رقیب و دوست تعریف کنند یا منطق صامت قدرت، آنان را به سمت این تعاریف سهگانه سوق میدهد، محل بحث و نظر است (باری بوزان). نتیجه اینکه وقتی موضوع کاهش یا افزایش قدرت یک قدرت بزرگ مطرح میشود، این کاهش و افزایش را در قیاس با قدرتهای بزرگ دیگر باید ارزیابی کرد. بههمیندلیل «رابرت دی. کاپلان» در سومین مقاله از سلسلهمقالات مربوط به «آینده برتری ایالات متحده آمریکا» در وبسایت «نشنالاینترست» به تاریخ 7 آگوست 2016، آینده قدرت ایالات متحده را براساس قیاس با آینده قدرتهای بزرگ دیگر مورد ارزیابی قرار میدهد. به باور او، قدرت هم میتواند مطلق باشد و هم نسبی. قدرت مطلق یک دولت میتواند افزایش یابد درحالیکه قدرت نسبیاش رو به کاهش ميگذارد یا ممکن است برعکس، قدرت مطلق یک دولتی افول کند، درحالیکه قدرت نسبی آن افزایش یابد. او میگوید: «من تردید دارم که ایالات متحده در قرن بیستویکم در وضعیت و شرایط دوم قرار داشته باشد». توانمندی ایالات متحده برای نفوذ به رخدادهای جهان بهطور فزایندهای کاهش خواهد یافت، اما قدرت دولتها و بلوکهای قدرت دیگر نیز بهمراتب بیشتر از ایالات متحده رو به کاهش خواهد بود. این به این معناست که در شرایط نسبی، آمریکا نسبت به قبل قدرت خود را از دست میدهد و تأثیرگذاری کمتری خواهد داشت. کاپلان در سه حوزه اقتصادی، سیاسی و اجتماعی مسائل آمریکا را مورد بحث قرار میدهد. از دید او، رشد اقتصادی آمریکا سرعت کافی نداشته است و روش درستی برای افزایش شغلهای خوب که برای خانوادهها زندگی آبرومندی را فراهم کند، در پیش گرفته نشده است. بهلحاظ اجتماعی، عصر دیجیتالی باوجود اینکه انبوهی از اطلاعات را عرضه میکند، زوال جامعه آمریکا را موجب شده است؛ یعنی جهل حاصله از نوعی فراتر از سواد متعارف، جامعه آمریکا را فراگرفته است. مردم آمریکا بهجای اینکه بهواسطه کتابها و متون، تربیت و آموزش ببینند، از طریق برنامههای تلویزیونی، تربیت میشوند. کاپلان، دونالد ترامپ را تجسم شخصیت وحشیگری دیجیتالی قلمداد میکند و بر این باور است که از بُعد سیاسی نیز ایالات متحده بسیار ازهمگسیخته و افراطی است. با همه این اوصاف، قدرتهای دیگر هم گرفتار مشکلاتی که ذکر آن رفت، هستند. اقتصاد روسیه در حال سقوط آزاد است؛ بهطوریکه آینده ازهمگسیختهای خواهد داشت؛ آیندهای که امکان دارد مانند یوگسلاوی البته از نوع ملایم آن با ورشکستگی اقتصادی مواجه شود. توانایی چین هم در هماهنگکردن یک فرود نرم برای اقتصادش محل تردید است. مسلمانان ترک «اویغور» چین ثابت کردند که چگونه این کشور اسیر ملتهایی است که میتوانند همزمان با کاهش سرعت توسعه اقتصادی در قالب تحولات قومی، کشور مذکور را رو به زوال و انحطاط سوق دهند. در ارتباط با اتحادیه اروپا هم باید گفت که بسیاری از سیاستمداران کشورهای عضو این اتحادیه رغبتی برای اصلاح بنیادی دولت رفاه اجتماعی ندارند. اصلاح بدون رشد حاصلی نمیتواند داشته باشد. بنابراین شما شاهد جوامع راکدی هستید که در داخل، پوپولیسم تلخی آنها را احاطه کرده و در خارج نیز آنها گرفتار مهاجران مسلمان هستند. تعجبی ندارد که حکومتهای بسیاری از دولتهای بزرگ اروپایی در وضعیت بحرانی بهسر میبرند. از دید کاپلان درحالیکه از مسائل آمریکا باید واهمه داشت، اما در قیاس با مسائل قدرتهای بزرگ دیگر چندان عمیق و ساختاری نیستند. از بُعد نظامی، بهدلیل وجود منابع غنی طبیعی در آمریکا که رشد اقتصادی و ثبات را برای آن کشور به ارمغان میآورد، مشکلی از بابت هزینه حفظ پایگاههای دریایی و هوایی وجود نخواهد داشت. درحالیکه قدرتهای دیگر قادر به پرداخت هزینه بیشتر در این زمینه نخواهند بود. کاپلان میگوید، درحالیکه قدرت آمریکا به طور نسبی بهتر از قدرت روسیه و چین و اتحادیه اروپا خواهد بود، اما نفوذ آمریکا در رخدادهای جهان کاهش خواهد یافت. آمریکا در گذشته با حمایت از دیکتاتوریهای دولتهای منطقه خاورمیانه و با ایجاد ارتباط شخصی با دیکتاتورها به سهولت میتوانست در رخدادها نفوذ و بحرانها را مدیریت کند، اما اکنون با دموکراسیهای آشفته و دولتهای بیثباتی مواجه است که آن کشور را با چالش جدی مواجه کرده است. ایالات متحده بهعنوان یک دموکراسی بهراحتی قادر به نفوذ به جهان دموکراسیها نیست. کاپلان در خاتمه به نکته مهمی در جامعه آمریکا اشاره میکند؛ آمریکا به دلیل وجود طبقه متوسط موفق، قدرت نظامی بزرگ و پرهزینهای داشته است، اما این طبقه اکنون تحت فشار یک طبقه بالای کوچک و یک طبقه پایین بزرگ تضعیف شده است. این قشربندی درحالظهور جدید به نظر نمیرسد که از قدرت نظامی آمریکا حمایت کند. بنابراین برتری آمریکا در آینده با مشکل مواجه خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.