خانه تاریخی ملاشمس و تخریب مظلومانه
سعید برآبادی
خبر کوتاه است: «خانه ملاشمس در سبزوار تخریب شد»، اما این روزها که از اینسو و آنسوی ایران، خبر ویرانی خانههای تاریخی مدام به گوش میرسد، شاید چنین خبری چندان به چشم نیاید، یا خاطرِ رئیس جدید سازمان میراث فرهنگی را آزرده نکند. رئیس جدید تا آشنایی کامل با فهرست بیش از هزار خانه تاریخی ثبتشده و دهها هزار خانه ثبتنشده اما ارزشمند سراسر ایران، راهی دورودراز در پیش دارد. بنابراین سؤال اینجاست که چرا خبر تخریب خانه ملاشمس و خانههای تاریخی گوشهوکنار ایران تا این اندازه مهم است؟ رئیس کمیسیون گردشگری و سرمایهگذاری شورای شهر سبزوار به «شرق» میگوید که این خبر مهم است، نه به این خاطر که تخریب این خانه ارزشمند تاریخی در شهرِ زادگاه او اتفاق افتاده، بلکه به این خاطر که هنوز راهحلی برای توقف زنجیره این تخریبها در کشور پیشبینی نشده: «واقعیت این است که قانون از خانههای تاریخی حمایت نمیکند. در همین سبزوار بیش از 25 خانه تاریخی داشتهایم، اما امروز از این تعداد، چند خانه باقی مانده است؟ نزدیک به 10 خانه را مالکان از ثبت خارج کردهاند و هرروز ممکن است به بهانهای مورد تخریب قرار بگیرند و شهر را از خاطره خود خالی کنند». اشاره او به خانههایی چون خانه «بیدخوری»، «خانه چشمی»، «خانه امیری»، «خانه فروغی»، «خانه افچنگی» و بسیاری از خانههای تاریخی دیگر شهر است که اگر برای آن فکری اساسی نشود، کلنگ نابودیشان بهزودی به زمین خواهد خورد. «در کنار خلأ قانونی، مشکل دیگر ما وقتی بروز میکند که این خانهها از سوی شهرداری یا میراث، برای حمایت خریداری میشوند. نمونهاش در سبزوار، خانه بسیار مهم و زیبای جعفرزاده است. این خانه را 10سالی میشود که میراث خریده، اما هیچ استفادهای از آن نمیکند و به عبارت دیگر، این خانه زنده مانده، اما نتوانسته با حیات واقعی شهر ارتباط برقرار کند. درحالیکه ما خانه ترشیزی را هم داشتیم که خریداری و تبدیل به یک رستوران شد و الان لااقل میدانیم که جزئی زنده در ساختار سبزوار است». مسعود پسندیده این حرفها را در حالی میزند که در دل هنوز از اتفاق پیشآمده برای خانه ملاشمس، ناراحت است. خانه ملاشمس، برخلاف بسیاری از خانههای تاریخی سبزوار، تزئینات داخلی بینظیری داشت؛ ایوانهایی با گچبریهای منحصربهفرد، تزئینات داخلی دیدنی و... که از این خانه یک جلوه تاریخی در دل کویر سبزوار میساخت. واقف آن را به خانه سالمندان پدر سبزوار سپرده بود و رایزنیهایی با مالک جدید برای بازسازی و کسب درآمد از آن صورت گرفته بود، اما بهناگاه در روز اربعین، بولدوزرها به جان آن افتادند و جز خرابهای حالا دیگر از آن شکوه هیچ خبری نیست. سرنوشت خانههای تاریخی سبزوار، مشتی است نمونه خروارِ تخریب خانههای تاریخی ایران. چند سال پیش بود که خانه تاریخی «چشمی» که سقف خنچهپوشش در ایران منحصربهفرد بود، با داستان غمانگیزی تخریب شد. ماجرا آن بود که مالک خانه با آگاهی از اهمیت معماری این خانه، به شهرداری درخواست داده بود تا آن را به مبلغ 50میلیون تومان بخرد. شهردار اما نپذیرفت و حتی راضی نشد که چنین گوهری را به قیمت 30میلیون تومان ناقابل خریداری و حفاظت کند. نتیجه آن شد که حالا آن خانه تاریخی تخریب و با سه خانه نوساز جایگزین شده است؛ سرنوشتی که بسیاری از خانههای تاریخی در شهرستانهای تاریخی ایران تجربه کرده یا تجربه خواهند کرد و بعید است که اعضای شورا، شهرداریها یا حتی میراث یک شهرستان بهتنهایی بتوانند مانع از چنین پایانبندی غمانگیزی شوند؛ مگر یک دست صدا دارد؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.