فیدل کاسترو، رهبر انقلاب کوبا درگذشت
خداحافظ فرمانده
638 بار از 638 راه، «فرمانده کل انقلاب کوبا» مورد سوءقصد قرار گرفت، اما فیدل کاسترو در حالی جمعهشب به وقت کوبا درگذشت که تابستان گذشته زادروز90 سالگیاش را جشن گرفت. برای بیش از نیمقرن یعنی درست بعد از انقلاب 1959 کوبا، آژانس اطلاعات مرکزی ایالات متحده (سیا) و کوباییهای در تبعید تلاش کردند راهی برای ترور او بیابند؛ از قرصهای مسموم و سیگارهای زهرآگین گرفته تا حمله با لشکری عریض و طویل به خاک کوبا و البته که همه تلاشها ناکام ماندند. در نهایت خبر درگذشت «فیدل کاسترو» را «رائول» برادر و جانشین او جمعهشب اینچنین اعلام کرد: «با غم و اندوهی عمیق در برابر شما حاضر شدهام تا به اطلاع مردم و دوستانمان در سراسر آمریکای لاتین و جهان برسانم که امروز، 25 نوامبر 2016، در ساعت 22:29 دقیقه فیدل کاسترو، فرمانده کل انقلاب کوبا، درگذشت. برای احترام به خواسته همدممان فیدل، جسد او سوزانده خواهد شد». رائول کاسترو که از سال 2006 و پس از بیماری روده فیدل کاسترو، ریاستجمهوری کوبا را برعهده گرفت، سخنرانی خود را با شعار انقلابی معروف به پایان رساند: «پیش به سوی پیروزی». بیشک مرگ فیدل کاسترو، پایان دورهای از تاریخ کوبا، آمریکای لاتین و جهان است. او نماد انقلاب و یکی از شناختهشدهترین و بحثبرانگیزترین رهبران جهان بود و گرچه به خاطر ایستادن بر آرمانهای انقلابیاش دشمنان زیادی داشت اما سرسختترین دشمنان او هم نمیتوانند قدرت و کاریزمایش را انکار کنند. شاید ازهمینرو بود که با وجود سالها دستوپنجه نرمکردن با بیماری و درحالیکه حتی در سالهای اخیر بارها شایعه مرگ او در فضای مجازی و رسانهای دستبهدست شد، باز هم شنیدن خبر درگذشت او بسیاری را شوکه کرد. خبر مرگ رهبر انقلاب کوبا، جهان را به دو نیمه تقسیم کرد؛ گروهی با نادیدهگرفتن خدمات اجتماعی و سوسیالیستی او و با گواهآوردن از سیستم تکحزبی کوبا و آمارهایی درباره نقض حقوق بشر در این کشور، فیدل را «دیکتاتوری ستمگر» خواندند و عدهای دیگر با شرح رفاه اجتماعی و سیستم آموزش و بهداشت رایگان کوبای زمان فیدل، او را «چهرهای کاریزماتیک» و «مبارزی برجسته» لقب دادند. اما بهراستی چطور میتوان خدمات سوسیالیستی کوبا را نادیده گرفت؛ کشوری که با وجود تحریمهای فلجکننده آمریکا، خدمات بهداشتی در آن رایگان و همگانی است و در بالاترین استانداردهای جهان. مقایسه مرگومیر کودکان در کوبا با کشورهای دیگر منطقه به قدر کافی گویاست؛ تنها حدود چهار نوزاد از هزار نوزاد متولد شده در کوبا میمیرند؛ درحالیکه تعداد مرگومیر نوزادان در منطقه چیزی حدود 30 نفر است. از دیگر سو تراکم پزشکان در کوبا هم در یکی از بالاترین رتبههای جهانی است: یک پزشک برای 197 نفر. این البته شامل حدود 40 هزار پزشک کوبایی نمیشود که در 70 کشور خارجی مشغول ارائه خدمات هستند. دراینمیان بسیاری از کشورهای منطقه نظیر ونزوئلا نیز در برنامهای مشترک، بیماران خود را برای مداوا به هاوانا، پایتخت کوبا میفرستند. آموزش آزاد و همگانی نهتنها در کوبا جزء حقوق بشر به شمار میرود، بلکه حتی در قیاس با بسیاری از کشورهای ثروتمند و صنعتی جهان هم با کیفیتتر است. سالانه هزاران دانشآموز از مدارس رایگان وارد دانشگاههای رایگان میشوند و حتی دهها هزار نفر هم از کشورهای دیگر برای تحصیل به این کشور میروند. خدمات بهداشتی و آموزشی، هر کدام بهطور جداگانه بیش از بین 22 تا 27 درصد بودجه دولت را تشکیل میدهند و بودجه 54 درصدی کوبا برای خدمات اجتماعی یکی از بالاترینها در جهان است. بیکاری نیز در کوبا به 2.4 درصد رسیده است؛ یعنی این کشور در میان 30 کشوری قرار دارد که آمار بیکاری آنها پایینتر از پنج درصد است. بااینهمه بر پایه آمارهای سازمان عفو بینالملل، کوبا یکی از کشورهای مستبد در زمینه آزادیهای سیاسی و اجتماعی است. سالانه دهها فعال حقوق بشر و روزنامهنگار مستقل به دلیل اعتراض به نقض آزادی بیان، آزادی اجتماع و تجمع روانه زندان میشوند. گزارش عفو بینالملل همچنین حاکی از آن است که سیستم قضائی کوبا تحت کنترل سیاسی است و دادگاهی عادلانه در دسترس بسیاری از محکومان قرار نمیگیرد. رئیسجمهوری، معاون او و قضات دادستانی کل و معاون دادستان نه از طریق انتخابات، بلکه از سوی مجلس ملی این کشور انتخاب میشوند. بااینهمه عفو بینالملل در انتهای گزارش سال گذشته خود نوشت: «گرچه در درجه اول دولت کوبا مسئول حمایت و تحقق حقوق بشر در کوباست، اما سازمان عفو بینالملل معتقد است تحریمهای آمریکا به تضعیف حقوق مدنی و سیاسی در کوبا کمک کرده است». با وجود واکنشهای مختلف به مرگ فیدل کاسترو، همه درباره یک موضوع اتفاق نظر دارند و آن اینکه فیدل چهره برجستهای است که تأثیر او تا ابد بر جهان باقی میماند. بیش از نیمقرن پیش، ارتش چریکی او رژیم دیکتاتور باتیستا را سرنگون کرد و حکومتی کمونیستی در کوبا علم کرد که آمریکا را به چالش کشید. زمانی که که ریگان و تاچر از رژیم آپارتاید آفریقای جنوبی دفاع میکردند، کوبا این رژیم را تحریم کرد. او از حمله سال 1961 آمریکا به خلیج خوکها در کوبا برای سرنگونی دولتش و بسیاری سوءقصدهای دیگر جان سالم به در برد و حمایت او از شوروی در جنگ سرد و طرح استقرار پایگاه موشکی شوروی در این کشور در سال ۱۹۶۲ به تنشی ۱۳روزه با آمریکا انجامید که جهان هرگز تا آن حد به جنگ اتمی تمامعیار نزدیک نشده بود. پس از آن، کوبا دههها است که با تحریم آمریکا روبهروست. ایالات متحده سالها منتظر مرگ فیدل کاسترو بود و آن را تنها راه پایان کمونیسم در کارائیب میدید، اما رویکارآمدن رائول کاسترو و برنامه اصلاحات اقتصادی او به ازسرگیری روابط دیپلماتیک بین کوبا و آمریکا در اواخر سال 2014 منجر شد. بااینهمه به اعتراف خود رائول، فیدل بیهمتاست و بدون جانشین؛ چریکی که با نیروی جاذبه، عقل و حیلهگری سیاسی، امروز و همیشه تجسم تاریخ خواهد بود. میراث مردی که خود زمانی گفته بود «تاریخ مرا تبرئه خواهد کرد»، برای کوباییها متفاوت است. کوباییهای سنوسالدارتر که دوران وحشیانه حکومت باتیستا را به یاد دارند، بر دستاوردهای انقلاب کوبا صحه میگذارند، اما بسیاری از جوانهای کوبایی آن را فرصتی ازدسترفته میخوانند. ---------------------------------- سایه مرگ بر روابط دوجانبه هاوانا و واشنگتن فیدل کاسترو، رهبر پرسابقه انقلابی کوبا، روز جمعه درگذشت تا این جزیره که بهتازگی دستبهکار ترمیم روابط خود با ایالات متحده شده، با چشمانداز تغییرات فزایندهای روبهرو شود. اما مرگ کاسترو درست در آستانه تغییری حقیقی در کاخ سفید و به رویکارآمدن دونالد ترامپ رخ داده؛ رئیسجمهور منتخبی که تهدید کرده همه تلاشهای پیشین رئیسجمهور باراک اوباما را در هرچه نزدیکتركردن ایالات متحده و کوبا خنثی خواهد كرد. ترامپ نهفقط بارها از توافق اوباما درباره ازسرگیری روابط دیپلماتیک با کوبا انتقاد كرده، بلکه بهدفعات از تصمیم خود مبنی بر لغو برخی اقدامات دولت در برقراری مجدد روابط تجاری با کوبا نیز سخن گفته است. او در مصاحبهای که ماه اکتبر گذشته با شبکه محلی سیبیاس در میامی انجام داد، تلاشهای دولت اوباما در عادیسازی روابط با کوبا را شماتت كرده و از آن به عنوان یک «توافق بسیار ضعیف» یاد کرده بود؛ هرچند به اذعان او، گونهای از توافق نسبی بین دو کشور پذیرفتني است. ترامپ در همان مصاحبه تأکید کرده بود همه اقدامات لازم را برای دستیابی به یک توافق قوی در دستور کار قرار خواهد داد؛ حتی اگر این به معنای قطع دوباره روابط ازسرگرفتهشده دیپلماتیک باشد. او یک ماه پیشتر از آن نیز، در گردهمایی انتخاباتی دیگری در میامی، در اظهاراتی که نشان از یک چرخش آشکار در حمایتهای قبلیاش از احیای روابط دیپلماتیک پس از بیش از نیم قرن داشت، از تحولات رویداده در سیاستهای واشنگتن در قبال کوبا بهشدت انتقاد كرده بود. این تاجر نیویورکی حدود هشت ماه پیش در گفتوگو با سیانان از علاقهاش به گشایش هتلی در کوبا سخن گفته و مدعی شده بود مشکلی با بازگرداندن آن کشور به جمع شرکای ایالات متحده ندارد. لحظه سرنوشتساز پیتر کورنبلا، تحلیلگر سیانان، در سخنانی پس از انتشار خبر درگذشت کاسترو، از آن به عنوان بزنگاهی بسیار حساس و سرنوشتساز در روابط ایالات متحده و کوبا یاد کرده است. او ضمن اشاره به این نکته که طرف کوبایی نیز درست مثل بسیاری از دیگر کشورهای دنیا، هنوز بهدرستی نمیداند باید چه انتظاری از دولت دونالد ترامپ داشته باشد و نسبت به این موضوع دچار هراس شده است، خاطرنشان كرده با درگذشت فیدل اکنون چرخه خبری پیرامون آن، از بیانیههای منتشره و تصاویر مخابرهشده از میامی گرفته تا آنچه ترامپ بر زبان خواهد راند، همگی میتوانند بهراستی تعیینکننده مسیری باشند که فرایند آشتی مجدد بین واشنگتن و هاوانا در دوران پس از اوباما طی خواهد کرد. به گفته این تحلیلگر سیانان، در صورتی که کوباییها به این باور برسند که دولت ترامپ درصدد سوءاستفاده از بیثباتی پس از درگذشت فیدل است، مسیر مذکور میتواند به تنشهای بیشتری ختم شود. در غیر اینصورت و در شرایطی که هر دو طرف بهدرستی دریابند درگذشت فیدل و رویکارآمدن ترامپ موجد هیچ تغییر اساسی در روابط بین ایالات متحده و کوبا نبوده و چشمانداز رهبری کوبا در آیندهای قابلپیشبینی را تهدید نمیکند، میتوان رویکرد عاقلانهتری در پیش گرفت. اما از سوی دیگر، خوان کارلوس لوپز، خبرنگار بخش اسپانیولیزبان سیانان، نیز بر این باور است تقریبا هیچکس قادر به حدس مواضع و عملکرد دولت ترامپ نیست و از آنجایی که هنوز نمیدانیم وزیر خارجه او چه کسی خواهد بود، نمیتوان درباره سیاستهایش در قبال آمریکای لاتین اظهارنظر کرد. کلینتون علیه ترامپ، اینبار در کوبا سباستین آرکوس، معاون دبیر مؤسسه تحقیقاتی کوباییها در دانشگاه بینالمللی فلوریدا، ماه سپتامبر گذشته در گفتوگویی با سیانان اظهار كرده بود مردم کوبا به دلیل روابط بهبودیافته هاوانا و واشنگتن، چشمانتظار آینده هستند. او مدعی شده بود آنان به یک دلیل ساده به تحولات خوشبین هستند، چراکه همواره اینطور شنیدهاند همه مشکلات کوبا ناشی از دشمنی ایالات متحده است؛ بنابراین وقتی رئیسجمهورشان از پایان دشمنیها سخن میگوید، آنان نیز نسبت به تحولات خوشبین میشوند. البته آرکوس مواضع و سیاستهای مشترک هیلاری کلینتون و اوباما را دلیلی بر تمایل کوباییها به نامزد ریاستجمهوری دموکراتها دانسته و مدعی شده بود دستگاه تبلیغاتی کوبا با فیلترکردن اخبار انتخاباتی، به دنبال شناساندن و بالابردن وجهه عمومی هیلاری بوده است. کلینتون اولین نامزد عمده انتخابات ریاستجمهوری آمریکاست که در جریان کارزار انتخاباتیاش، از برداشتن تحریمهای اعمالی ایالات متحده روی کوبا حمایت کرده بود. او سال گذشته با حضور در میامی، خواهان پایاندهی به تحریمهای تجاری کوبا، آنهم یکبار برای همیشه شده بود. آزادی زندانیان کوبا ژانویه سال 2015 در عمل به بخشی از توافق خود برای ازسرگیری روابط دیپلماتیک با واشنگتن، 53 زندانی سیاسی را آزاد کرد. شش ماه پس از آن، ایالات متحده به طور کامل روابط دیپلماتیک خود با کوبا را پس از 50 سال تنشهای جنگ سرد، احیا کرد. در این میان، اوباما اگرچه تحریمهای اعمالی بر کوبا را به طور کامل لغو نکرد، اما با تسهیل برخی قوانین، این فرصت را برای تعداد بیشتری از شرکتهای آمریکایی فراهم كرد تا کالاهای خود را در کوبا به فروش برسانند. اوباما چنین ادعا میکرد که بازگشایی روابط میتواند به آزادشدن هرچه بیشتر جامعه کوبایی بینجامد، اما ترامپ تأکید کرده دولت کوبا باید در وهله اول پاسخگوی مطالبات او برای رواج دوباره آزادیهای سیاسی و آزادی زندانیان سیاسی باشد. ترامپ ماه سپتامبر گذشته خطاب به رأیدهندگان میامی گفته بود: «همه امتیازاتی که باراک اوباما به دولت کاسترو اعطا کرده، با اتکا به فرمانهای اجرائی رئیسجمهوری بوده که میتواند از سوی رئیسجمهور بعدی ملغی شود. این درست همان کاری است که من انجام خواهم داد، مگر آنکه دولت کاسترو به خواستههای ما که همانا اعطای آزادیهای سیاسی و مذهبی به مردم کوبا و آزادسازی زندانیان سیاسی است، جواب مثبت دهد». *منبع: سیانان
برای خواندن مطالب بیشتر در همین زمینه به صفحات 8 ، 18 ، 19 و 20 مراجعه فرمایید
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.