|

کاسترو؛ قهرمان یا دیکتاتور؟

هوشنگ ماهرویان

جریان انقلاب کوبا در ایران با اثرات فرهنگی متفاوتی همراه شد؛ بعد از 28 مرداد 32 و در آن فضای دهشت‌بار و بی‌امید، کاسترو و چه‌گوارا از طریق همین انقلاب، به چهره‌هایی کاریزماتیک در ایران بدل شدند. چندسالی بعد از انقلاب کوبا، کتاب «انقلاب در انقلاب» رژی دبره ترجمه و مخفیانه وارد ایران شد و موجی تازه را به راه انداخت. تأسف‌آور است که بگوییم شاه و ساواک از این کتاب می‌ترسیدند و برخورد با دارندگان این کتاب را در فهرست فعالیت‌های مخفی خود قرار دادند و می‌دانید که وقتی کتابی مخفی شود، به کتاب مقدس بدل می‌شود. در همان سال‌ها که این کتاب به صورت مخفی در بین روشنفکران دست‌به‌دست می‌شد، صدها نفر به‌خاطر خواندن و داشتن این کتاب در قفسه‌های کتابخانه خود در زندان ساواک بودند درحالی‌که درست در همان زمان، «انقلاب در انقلاب» در فرانسه نیز منتشر می‌شد، اما پشت ویترین کتاب‌فروشی‌ها قرار می‌گرفت. ویترین کتاب‌فروشی از کتاب، اسطوره‌زدایی می‌کند؛ فرصتی که درباره این کتاب خاص و البته اندیشه‌های کاسترو و چه‌گوارا، در اختیار خوانندگان ایرانی‌اش قرار نگرفت و به مرور چه‌گوارا، کاسترو و اندیشه‌های آنها در مبارزه مسلحانه جای مد روز آن زمان را گرفت. روشنفکری چپ ایرانی تحت‌تأثیر این نگاه وارد میدان شد و فعالیت‌های مسلحانه‌ای را آغاز کرد. هم‌زمان، از سوی حاکمیت هم فضا به سمت اختناق پیش رفت و کم‌کم بستر جامعه دچار یک نوع رادیکالیسم شد.

شاه مدافع و تشدید‌کننده این فرایند بود تا بتواند از قِبَل آن، حقانیت خود را به کرسی بنشاند و نشان دهد پیروان این کتاب و این اندیشه، عامل به‌هم‌ریختن وضع موجود و ضرر و زیان واردشده بر اعتماد جامعه هستند. حادثه سیاهکل هم در همین روزها به وقوع پیوست و هیچ‌کس نپرسید آیا آنهایی که برای انقلاب به سیاهکل رفته‌اند، اصولا با روستاییان آشنایند و آیا می‌دانند زندگی روزانه و روزمره آنها اعم از فعالیت‌های اقتصادی، فرهنگی و... چگونه انجام می‌شود؟ روشنفکری در آن روزها، به‌جای روشنگری و آشناشدن بیشتر با نظریات ولتر و ژان ژاک روسو، به سمت حرکات تیز و تند و البته مسلحانه‌ای رفت که فیدل کاسترو را به قدرت رسانده بود، اما امروز شاهدیم که انقلاب کوبا، چیزی جز توزیع فقر نبود و آنهایی که نتوانستند در این کشورِ به دور خود حصارپوشیده، بمانند، رهسپار آمریکا شده و عمومشان در میان راه، طعمه کوسه‌های اقیانوس شدند. حالا دیگر در آمریکای‌لاتین امروز، هیچ‌کس آرزو نمی‌کند در کوبا زندگی بگذراند. براین‌اساس، طرح پرسش «فیدل کاسترو؛ قهرمان یا دیکتاتور؟» از پیش روشن است. کسانی که به صورت خشونت‌آمیز روی کار می‌آیند، قطعا دیکتاتورهای آینده هستند. نگاه کاسترو، نگاه لنین، نگاه دوری‌جستن جامعه از جامعه جهانی و حصارکشیدن به دور خود، نگاهی است که دیکتاتوری را در پی می‌آورد. طرفداران چنین نظریه‌هایی که دهه 50 میلادی را به دهه خونین جهان بدل کردند، برای جهان ما چیزی جز دیکتاتوری به ارمغان نیاوردند و شاید به همین خاطر است که آینده کوبای بعد از کاسترو، آینده‌ای پیچیده است. جهان امروز همچون دیگ کوچکی شده که راز ماندگار هر کشوری را در نزدیکی به سازمان تجارت جهانی می‌داند و افرادی که شعار منزوی‌بودن سر می‌دهند، دوران خود را پایان یافته می‌بینند. در چنین دنیایی است که مشهورترین فوتبالیست‌های جهان، کفش‌های آدیداس ویتنامی می‌پوشند و اگر کشوری نخواهد به سمت تقسیم کار جهانی برود، با یا بدون کاستروها به جایی نخواهد رسید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.