از كار انداختن ماشين قدرت
«ذات تجربه آگاهي نيست بلكه زبان است.» (جورجو آگامبن، الكس ماري، ترجمه فرهاد اكبرزاده، صفحه 47) اين نتيجهگيري چكيده پروژه فكري آگامبن است. او با وامگيري اين ايده هايدگر كه «زبان از خود و با خود، اما از طريق انسان سخن ميگويد» آغازگاه فلسفي خود را مسئله زبان قرار ميدهد. از نظر او منفيت زبان ناسازهاي است كه از شكاف ميان زبان و آوا پديدار ميشود. اين منفيت در كار آگامبن بنيادي است چون او تمام وجوه زندگي بشر را از اين واقعيت ناشي ميداند كه انسان با چيزي تعريف ميشود كه دارد و درعينحال ندارد. زيرا زبان انسان برخلاف حيوانات نه آوامحور كه لوگوسمحور است. او اين مسئله اساسي را در هستيشناسي خود به تفصيل باز و تكرار ميكند. آگامبن در کتاب «كودكي و تاريخ» كودك را بهعنوان سيمايي براي رويارويي با مسئله منفيت زبان قرار ميدهد كه در كار هايدگر آن را كشف كرده بود. كودكي بنيان شكاف ميان زبان و گفتار است. او به اين وسيله درصدد است تا نوعی روششناسي انتقادي مطرح كند كه قادر به بررسي تاريخ انسان بهمثابه تاريخ تقسيم يا تاريخ شكاف است. در مواجهه با مسئله كودكي، ما با تجربه مواجه ميشويم. به اين وسيله او به بررسي مسئله زبان و ناتواني انسان مدرن از تجربه (كه در آثار والتر بنيامين مطرح شده بود) و رابطه زبان انساني با زبان الهي ميپردازد. به زعم آگامبن ما با تجربه زبان به طور اخص در مركز مسئله سوبژكتيويته مدرن قرار ميگيريم. اين نوع توجه به زبان و استفاده از نتايج فيلولوژي كه در بنمايههاي ديرينهشناختي او نيز تكرار ميشود تشابهات زيادي با شالودهشكني دريدايي دارد با اين تفاوت كه براي آگامبن بيرون از متن، وظيفه سياسي «اجتماع آينده» وجود دارد. بیراه نيست كه ادبيات براي متفكري كه به صورت تخصصي در حوزه زبان فعاليت ميكند تا اين حد محوري باشد. آگامبن ادبيات را «آزمايشگاهي» ميداند كه ميتوان برخي از ضروريترين مسائل اخلاقي را در آن بررسي كرد. مطالعات او درباره بوطيقا، شكاف ميان نثر و شعر (به ويژه شعر ايتاليا) و رابطه فلسفه و نقد از محورهاي اساسي مطالعات ادبي او هستند. بااينحال او تقريبا همواره در توضيح مقصودهاي فلسفي خود مثالهايي از ادبيات ميآورد تا مفاهيم فلسفي خود را كه معمولا رازگونه و ابهامآميزند توضيح دهد. مثلا در مقاله «بارتلبي، يا درباب پيشآمد»، اين شخصيت را چكيده «بالقوگي» ميداند و وظيفهاي كه انسان آينده در «فلسفه آينده» پيشرو دارد. او در اين مقاله روي پايان داستان بارتلبي محرر هرمان ملويل تأمل ميكند؛ آنجا كه راوی داستان باخبر ميشود كه بارتلبي زماني در دفتر نامههاي برگشتخورده واشنگتن كار ميكرده است. از نظر آگامبن دفتر نامههاي برگشتخورده و سرگردان نشاندهنده بالقوگي است: «نامههاي ارسالنشده رمزنوشته رخدادهاي شادمانهاي هستند كه هرگز روي ندادند. درعوض آنچه روي داد امكاني برخلاف آن بود. هر حرف/ نامه در اين معنا يك «نامه سرگردان» است. در اين معنا بارتلبي بالقوگي را نه برحسب آنچه ميتواند رخ دهد، بلكه برحسب آنچه هرگز رخ نداده مشخص ميكند. اين امر بارتلبي را بهعنوان يك «مسيح نوين» نشان ميدهد اما نه آنكه «مانند عيسي مسيح آمده تا آنچه بود را رستگار كند بلكه آنكه آمده تا آنچه را نبود حفظ كند.» بالقوگي انجامدادن و ندادن، مبناي تحقيق چيزي است كه آگامبن آن را اجتماع آينده ميداند. اين اجتماع اجتماعي است كه همواره در فرايند آمدن است، اينجا در اكنون است، ولي بالقوگي آن هنوز درك نشده است. برخي از نظريات سياسيتر آگامبن به طرز شگرفي توضيحدهنده و منطبق با وقايع جهان در دو دهه اخير شد. او كتاب وضعيت استثنايي را پس از وقايع بازداشتگاه گوانتانامو و اشغال افغانستان نوشت و چهره هوموساكر او به طرز شگرفي با بحران پناهجويان جنگ سوريه كه امروز گريبان غرب را گرفته همخواني دارد. سر باز زدن از سويههاي تاريك مدرنیته ايده مركزي آثار پرحجم آگامبن شامل الاهيات، فلسفه زبان، سينما، ادبيات، بوطيقا، فلسفه حقوق (با تمركز بر مسئله هولوكاست) و... است. او با وامگيري از متفكران مختلف فلسفه قارهاي دستگاه فكري خود را ترسيم ميكند: ديالكتيك هگلي، ماترياليسم تاريخي ماركسي، الاهيات ماترياليستي والتر بنيامين، اگزيستانسياليسم پديدارشناسانه مارتين هايدگر، ديرينهشناسي ميشل فوكو، واسازي دريدايي و... شايد از اين منظر آگامبن را بتوان شبيه جعبهابزاري براي اخلال و ازكارانداختن ماشين قدرت يا زبان قدرت تصور كرد ولي ايده نشاندادن آگامبن به شكل يك قوطی اسيد يا ماده شيميايي احتمالا فقط در ذهن طراح و ناشر ايراني جرقه ميزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.