|

بازی با سوسیالیسم در زمین دموکراسی

«انقلاب کوبا دسترنج یک نفر نیست و نمی‌تواند هم باشد. این انقلاب حاصل قهرمانی‌های یک خلق تسلیم‌‌ناپذیر است». فیدل کاسترو، رهبر انقلاب کوبا، به کمک قدرت مردم و با حمایت آنها بر سر کار آمد، اما زمامداری سال‌های بعد او نشان داد برای ادامه حکومتش نیاز چندانی به مردم ندارد. سال‌های رهبری فیدل کاسترو ملغمه‌ای از رابطه پرفرازونشیب یک رهبر و مردمی است که هر دو به صلاحدید یکدیگر کار کردند اما درعین‌حال، هیچ‌یک از آن دو نیاز واقعی به هم نداشتند. نخستین قدم‌های سیاسی «فیدل آلخاندرو کاسترو روز» از سال ۱۹۴۵ در دانشکده حقوق هاوانا با فعالیت در یک هسته دانشجویی شکل گرفت. او در آن سال‌ها توانست با وجود خلأ سواد سیاسی به رهبری گروه کوچکی از دانشجویان دانشکده حقوق دست یابد. تنها دیدگاه مشخص او در سال‌های دانشجویی «ضدیت با امپریالیسم و نفوذ آمریکا» به حوزه کشورهای دریای کارائیب بود. کمپین او برای به‌دست‌آوردن ریاست انجمن دانشجویی با شعار «صداقت، شایستگی و عدالت» در آن سال‌ها به موفقیت دست پیدا نکرد و این اولین شکست کاسترو در جذب آرا بود. به گواه هم‌دانشکده‌ای‌هایش، او در دوران دانشجویی هرگز به‌صراحت اعلام نکرد پیرو چه منشی است و از چه ایدئولوژی‌ای حمایت می‌کند. نیاز به رأی بیشتر عامل پنهان‌کردن نظریات سوسیالیستی کاسترو بود، چراکه «طبقه متوسط بخش کثیری از جامعه دانشجویی را تشکیل می‌داد که باید جذب می‌شدند و سوسیالیست روش عاقلانه‌ای برای این برخورد نبود». تنها مدتی بعد دانشگاه‌ها دیگر فقط دانشگاه نبودند، بلکه به مکانی برای ظهور باندهای تبهکاری تبدیل شدند. در سال ۱۹۴۷ فیدل کاسترو به عضویت حزب «مردم» کوبا درآمد اما با شکست‌خوردن «ادواردو چیباس»، باز هم رسیدن به اهداف دور از دسترس قرار گرفتند. خشونت اصلی در دانشگاه‌ها زمانی اوج گرفت که باندهای تبهکاری به عنوان افسران پلیس بر سر کار آمدند. در‌‌ همان زمان فیدل با اسلحه تهدید شد تا دیگر در دانشگاه فعالیتی نداشته باشد. با توجه به شرایط همه‌چیز برای کودتای موفق و بدون خون‌ریزی باتیستا آماده بود. باتیستا به بهانه امنیت مردم دست به کودتا زد اما چیزی که مدتی بعد در کوبا به نمایش در آمد، این بود که خود باتیستا بزرگ‌ترین تهدید برای جان و مال کوبایی‌ها به حساب می‌آید. هم‌زمان با همه این تحولات طبیعی بود که رهبر آینده کوبا با محافظه‌کاری سعی بر این داشته باشد تا نشانی از تفکرات واقعی خود بروز ندهد. به عقیده «پیتر بورن»، نویسنده بیوگرافی کاسترو، در آن زمان مباحث نظری حوزه‌ای نبود که فیدل را به خودش جذب کند و ضدونقیض‌ها درباره خط فکری مشخص او برجسته بود. درمقابل آنچه نظر او را جلب می‌کرد نبردهای پارتیزانی و موفقیت‌های چریکی بود. تا قبل از ورود رسمی به فعالیت‌های چریکی علیه دولت کوبا، کاسترو از دموکراسی مبتنی‌بر نمایندگان مردم، انتخابات آزاد و حقوق سیاسی و اقتصادی با احترام یاد می‌کرد. در آن زمان با چنین شرایطی او یک چریک و انقلابی میانه‌رو به حساب می‌آمد تا نشان دهد حقوق مردم کوبا برایش در اولویت است. برخی از منتقدان او معتقدند کاسترو در آن زمان گوشه‌چشمی به آمریکا داشت و با اتخاذ راه و روش میانه‌رو به دنبال آن بود از قدرت آمریکا استفاده کند. اما اتفاقات سال‌ها بعد از کاسترو یک ضدآمریکایی تمام‌عیار ساخت. کاسترو در سال ۱۹۸۵ در گفت‌و‌گویی با فری بتو، خبرنگار برزیلی، گفت: «قبل از آنکه من یک کمونیست آرمان‌گرا و یک مارکسیست شوم، پیرو مارتی بودم و جنگ‌ها و مبارزات قهرمانانه مردمم را ستایش می‌کردم». او در این مصاحبه اعتراف کرد «من به یک استراتژی انقلابی اعتقاد دارم که به یک انقلاب اجتماعی عمیق منجر می‌شود، ولی این استراتژی دارای مراحلی است و توده مردم نیاز دارند این مراحل را طی کنند، زیرا آگاهی آنان یک‌شبه شکل نمی‌گیرد». بعد از سال ۱۹۵۹ این سوسیالیست و منش سوسیالیستی بود که در همه سخنرانی‌های طولانی‌مدت رهبر بلامنازع کوبا تکرار می‌شد. او در اولین سخنرانی خود پس از به‌پیروزی‌رسیدن درباره دموکراسی، گفت: «همان‌گونه که آبراهام لینکلن می‌گوید، دموکراسی حکومت مردم از سوی مردم و برای مردم است. دولتی که از مردم نیست دموکرات نیست. دولتی هم که برای مردم نیست دموکراسی محسوب نمی‌شود. حکومتی که در کوبا شکل گرفته هم چیزی جز حکومت مردم به وسیله مردم و برای مردم نیست. این حکومت، حکومت گروهی از اشراف، نظامی‌ها یا سیاست‌مداران نخواهد بود. راز حقیقی انقلاب ما در این است آنهایی که فراموش شده بودند را فراموش نکردیم و برای آنها کار خودمان را پیش بردیم. دهقان‌ها که زمانی از خدمات بهداشتی نیز محروم بودند حالا در خط مقدم مبارزات کوبا قرار گرفته‌اند. هدف اصلی انقلاب آزادکردن آنها از درد و رنج فراوانی است که بر اثر سال‌ها دیکتاتوری با آن دست‌وپنجه نرم می‌کردند». کوبای آن سال‌ها فیدل کاسترو را با آغوش باز پذیرفت اما فیدل رهبر خلف این انقلاب نبود و فعالیت‌های سال‌های بعد او نشان داد دموکراسی برای رسیدن به کوبا باید سال‌های بیشتری در انتظار بماند. به عقیده منتقدان کاسترو، او برای دهقان‌ها قیام کرد اما با ازبین‌بردن کائودیلو‌ها (فئوال‌های مسلح کوبا) شرایط را برای دهقانان آزاردیده کوبا سخت‌تر کرد و در اقتصاد پررنگ‌ترین نقشش توزیع برابر فقر در میان کوبایی‌ها بود. اما در زمینه ایجاد حس هویت ملی، گسترده‌کردن سیستم پزشکی و بالابردن سرانه نرخ سواد در کوبا رسما دست به عملی انقلابی زده است. در سال‌های زمامداری او ضرب‌المثلی لطیفه‌گونه میان جاسوسانی که برای سقوط دولت کاسترو تلاش می‌کردند، باب شده بود که نشان از شیوه عملکرد پیچیده او داشت. این افراد سعی می‌کردند با ارائه گزارشی این‌چنینی به رئیس‌جمهور آمریکا وضعیت حقیقی در کوبا را توصیف کنند: «آقای رئیس‌جمهور اینجا کاری وجود ندارد، اما هیچ‌کسی هم کار نمی‌کند. هیچ‌کس کار نمی‌کند، اما طبق آمار، همه برنامه‌های تولیدی تحقق می‌یابند. همه برنامه‌ها تحقق می‌یابند، اما در فروشگاه‌ها هیچ‌چیز نیست. هیچ‌چیز در فروشگاه‌ها نیست، اما همه غذا می‌خورند، اما دائما نق می‌زنند که غذا ندارند، همه دائما نق می‌زنند که چیزی برای خوردن ندارند، اما همه می‌روند میدان انقلاب تا برای فیدل هورا بکشند!». او پس از انقلابی که برای مردم انجام داد به «قدرت تمام‌عیار» تبدیل شد بااین‌حال، به نظر پیتر بورن، «سلطه فیدل در دولت و جامعه کوبا همه‌جانبه بود و فقط طی سال‌ها نیاز‌های شخصی او برای کنترل مطلق کمی تغییر کرد. تعهد او به ایجاد یک کوبای منظم و ایجاد وجهه بین‌المللی برای این کشور تا آخر باقی ماند. او می‌خواست برای افزایش استاندارد زندگی مردم تلاش کند اما واقعیت‌های ایدئولوژیک و شرایط نظام جهانی با چنین هدفی یاری نکرد و او در میانه پیگیری اهداف انقلابی‌اش از مسیر خود خارج شد و دیگر به همان مسیر بازنگشت».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.