خلاقیت موسیقایی در غیبت شنوایی
عبدالرحمن نجلرحیم-عصبشناس و عصبپژوه
نزدیک به دو سده از آفرینش سمفونی شماره ۹ بتهوون میگذرد. شواهد شکی باقی نمیگذارند که بتهوون در هنگام آفرینش این اثر -که به نظر بسیاری از صاحبنظران، شاهکار او به حساب میآید- دچار ناشنوایی کامل aبوده است. سؤالی که امروز برای مغزپژوهان مطرح شده، این است که بتهوون در این دوران اگر نمیتوانسته موسیقی را در هنگام اجرا بشنود، چگونه قادر بوده که نتهای این سمفونی را حداقل در درون سر خود بشنود. پژوهشگرانی که دراینزمینه کار میکنند، پدیده شکلگیری خیال موسیقی در مغز را چون «کنسرتهای ذهنی» میدانند. همه ما اغلب این کنسرتهای ذهنی را وقتی تجربه میکنیم که آهنگ دلخواه خود را به خاطر میآوریم. امروزه کندوکاو بیشتر درزمینه چگونگی شکلگیری موسیقی در مغز، روزنهای برای ورود به دنیای کارکرد عمومی ذهن در مغز، بهویژه در عرصه هیجانات، حافظه و ادراک، باز کرده است. پژوهشگران از طریق تصویربرداریهای کارکردی مغز، متوجه شدهاند که هنگام شنیدن موسیقی و تخیل درباره موسیقی، منطقه واحدی از مغز، یعنی قشر شنیداری برانگیخته میشود. این نشان میدهد که تجربیات موسیقایی درون ذهنی ما نیز به وسيله همان بخشی از مغز انجام میگیرد که در هنگام شنیدن موسیقی فعال میشود. این مشابهت کارکردی مغز در ادراک و تخیل، تنها به شنیدن موسیقی منحصر نمیشود، بلکه در دیدن و تخیل دیداری و همچنین در انجام عمل و تخیل درباره آن عمل نیز صدق میکند. این نشان میدهد که تفکر و تخیل کار راحتی نیست و مغز در هنگام تخیل نیز به طور کامل به کار گرفته میشود. ازطرفدیگر مشاهده شده وقتی موزیسینها به قطعهای موسیقی گوش میکنند، بدون اینکه بنوازند نیز منطقه حرکتی مغز مربوط به انگشتان دستشان شروع به فعالیت میکند. همینطور در هنگام دیدن نواختن موسیقی به وسيله فیلمی صامت نیز منطقه شنوایی مغز فعال میشود و موزیسینها از این طریق میتوانند به تمرین و یادگیری خود ادامه دهند. این تجربیات علمی نشان میدهد که تا چه اندازه ارتباط بخش شنیداری و حرکتی مغز در هنگام فعالیت و تمرینهای ذهنی موسیقایی مهم است. در ضمن این یافتهها به ما کمک میکنند تا بدانیم که برای رسیدن به تخیل موسیقایی، نیاز به بیرونکشیدن آموختههای به خاطر سپردهشده و آوردن آنها به بخش شنوایی مغز داریم. با یافتههای جدید به نظر میرسد که بهتدریج در حال نزدیکشدن به سازوکار مغزی آگاهی و خلاقیت در موسیقی هستیم و اینکه بفهمیم که چگونه مغز ورزیده موسیقایی بتهوون حتی در دوران ناشنوایی کامل نیز قادر به خلق شاهکاری چون سمفونی شماره ۹ شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.