|

هنر طاغوتی و هنرمند طاغوتی

مهرداد حجتی

دهه 60، دوران بازاندیشی در همه زمینه‌ها بود و «انقلاب فرهنگی» برای همین منظور رخ داد. انقلاب اسلامی به انقلابیون این فرصت را داده بود تا برای تحول در همه زمینه‌ها چاره‌اندیشی کنند و یکی از آن چاره‌ها، بازنگری در ساختار و بافتار فرهنگی جامعه بود که می‌بایست از دانشگاه‌ها آغاز می‌شد. انقلاب اسلامی پیش‌تر جهت این تحولات را نشان داده بود، اما قرار بود در ادامه تحولات اساسی‌تری رخ دهد. تحولات هرچند در ابتدا دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی را شامل می‌شد، اما در طول مسیر قرار بود همه عرصه فرهنگ را دربر بگیرد. «ستاد انقلاب فرهنگی» که در ابتدا قصد بازنگری دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی را داشت، با تبدیل‌شدن به «شورای‌عالی انقلاب فرهنگی» به نهاد مستقر و پایداری تبدیل شد که قرار بود همه اجزای فرهنگ جامعه را زیر نظر بگیرد و برای آن قانون وضع کند و هنر که بخش تفکیک‌ناپذیر فرهنگ است، از این قاعده مستثنا نبود. انقلاب اسلامی انقلابی ایدئولوژیک بود؛ انقلابی که قصد داشت همه دستاوردهای پیش از خود را طرد و ارزش‌های خود را ترویج کند. گروهی برای هنرنمایی در «کاباره‌های شبانه» در این سیاهه قرار داشتند و گروهی دیگر برای ایفای نقش در فیلم‌های موسوم به «فیلمفارسی». اهالی موسیقی و بازیگران سینما بیشترین تعداد را در آن سیاهه داشتند. در همان سال‌ها بود که بسیاری از همین هنرمندان با اطلاع از مسدودشدن راه فعالیتشان ترجیح دادند جلای وطن کنند و در جایی بیرون از مرزهای کشور موقعیت تازه‌ای را برای خودشان جست‌وجو کنند. «لس‌آنجلس» یکی از مراکزی بود که بسیاری از همین جلای‌وطن‌کرده‌ها را به خود جذب کرد. خوانندگان سرشناس دهه 50 در غربت، دوران تازه‌ای از فعالیت خود را از سر گرفتند. آلبوم‌های موسیقی با صدای آشنای خوانندگان منتشر شد و در مدت کوتاهی سر از بازار قاچاق ایران درآورد! خوانندگان طردشده بار دیگر صدایشان در بسیاری از خانه‌ها شنیده می‌شد بی‌آنکه دستگاه رسمی «صداوسیمای جمهوری اسلامی» یا «وزارت ارشاد جمهوری اسلامی» بر آنها صحه گذاشته باشند. هیچ دستگاهی آن صداها را به رسمیت نمی‌شناخت. در آن سال‌ها صداوسیما هم برای صدای آن خوانندگان آلترناتیوی نداشت. چون اساسا موسیقی «پاپ» یا «راک» یا «جَز» را «موسیقی غیرمجاز» تلقی و با پدیدآورندگان آن مقابله می‌کرد، اما فروش آلبوم‌های قاچاق «موسیقی لس‌آنجلسی» و ترویج زیرزمینی آن، مسئولان را بر آن داشت تا چاره‌ای بیندیشند و در این زمان بود که صدای مشابه خوانندگان لس‌آنجلسی رفته‌رفته از بلندگو‌های رسمی شنیده شد. هرچند برای رسیدن به این چاره، نزدیک به سه دهه زمان لازم بود. چون در دهه 60، انقلاب با سرعت فزاینده‌اش مجالی برای درنگ بسیار نداشت! اما آیا صدای بدلی خوانندگان مشهور توانست جای صدای خوانندگان اصلی را بگیرد؟ در این زمینه آمار دقیقی در دست نیست. هرچند که از بازخورد چنین پدیده‌ای در میان اطرافیان می‌توان فهمید که پروژه بدل‌سازی نتوانسته پروژه موفقی باشد و شاید ازهمین‌رو بود که گروهی از جوانان مستعد این فرصت را یافتند تا تجربه‌های تازه‌ای به عرصه موسیقی وارد کنند؛ تجربه‌هایی که مخاطب یافتند و افق‌های تازه‌ای را برای موسیقی گشودند. گروه‌های موسیقی یک‌به‌یک شکل گرفتند و کنسرت‌ها برپا شدند. سوای موسیقی، سینماگران دور از وطن نتوانستند به توفیق چندانی دست یابند. به‌استثنای یکی، دو چهره، هیچ‌کدام موفق نشدند؛ چه آنها که فیلم ساختند و چه آنها که بازی کردند. مشکل در تفاوت نگاه بود، چون باورها تغییر کرده بود. انقلاب اسلامی همه نگاه‌ها را تغییر داده بود. سینمای موسوم به «فیلمفارسی» دیگر جایی نزد مخاطبان نداشت. مخاطبان همان سینما هم تغییر کرده بودند. آنها ترجیح می‌دادند فیلم‌هایی از جنس انقلاب ببینند یا فیلم‌هایی که به روحیه انقلابی آنان احترام بگذارد. سینمای «فیلمفارسی» هیچ‌یک از این ویژگی‌ها را نداشت. به تعبیر بسیاری از صاحب‌نظران آن نوع از سینما نقش مخدر در جامعه را ایفا می‌کرد. نمادهایی از قبیل سکس، زن کاباره‌ای و مردبزن‌بهادر جزء لاینفک چنین آثاری بودند. ازهمین‌رو به‌کلی آن نوع از سینما مردود و مطرود شناخته شد. هرچند که در کنار چنین سینمایی، «سینمای موج نو» هم شکل گرفته بود و به حیات خود ادامه می‌داد؛ سینمایی که با «شب قوزی» و «گاو»، «آرامش در حضور دیگران» و فیلم‌هایی از این دست آغاز شد تا چند دهه بعد به «جدایی نادر از سیمین» و «فروشنده» برسد و این سینما نه در خارج از مرزها که در درون همین مرزها شکل گرفت. هرچند در نخستین سال‌های پس از انقلاب، سینما به‌کلی دچار تکانه شد، اما آن تکانه سبب نشد تا هنرمندان متفکر و صاحب اندیشه این عرصه را‌رها کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.