درباره مفهوم ناشناخته حيات
به قدمت تاريخ
هادی صمدی. استاد فلسفه علم دانشگاه آزاد
پرسش «حیات چیست؟» پرسشی بسیار قدیمی است. سقراط همیشه از افراد مختلفی که با آنها برخورد میکرد، پرسشهایی را میپرسید. برای مثال به یکی میگفت تو که سردار بزرگی هستی و شجاعانه میجنگی، آیا میتوانی بگویی شجاعت چیست؟ وی همواره چنین پرسشهایی را مطرح میکرد و از پاسخهایی که از افراد دریافت میکرد، میتوان اینگونه نتیجه گرفت که حتی خود آن سردار شجاع هم نمیدانست شجاعت چیست یا آن دیگری نمیدانست معرفت چیست. پس این مخصوص بیولوژیستها و زیستشناسان نیست که نمیدانند حیات و زندگی چیست. کافی است ما از فیزیکدانان بپرسیم که «زمان» چیست؟ به احتمال بسیار آنها هم نمیتوانند به شکل دقیق بیان کنند که زمان چیست. من میخواهم درباره همین موضوع صحبت کنم. در نظر بگیرید که سقراط از زیستشناسان میپرسد حیات چیست یا موجود زنده کدام است و آنها هم پاسخهای بسیار متنوعی بیان میکنند، برای مثال یکی میگوید حیات میتواند تولیدمثل کند، دیگری میگوید حیات شبکه حداقلی از فرایندهای موردنیاز برای تولیدمثل است، دیگری میگوید حیات سیستمی خودمختار با قابلیتهای تکاملی باز یا یک سیستم سازگارشونده منعطف و... است. شک نداشته باشید که اگر زیستشناس چنین پاسخهایی ارائه کند، سقراط او را گیر میاندازد، چراکه چنین تعریفهایی، مشکلاتی هم دارد. شاید بهتر باشد مشخص کنیم کدامیک از این تعریفها درست است. در این موارد، سقراط همیشه به این نتیجه میرسید که ما بهدرستی نمیدانیم آن چیزی که دربارهاش حرف میزنیم، چیست؟ اکنون شاید شما بخواهید من مشخص کنم که کدامیک از این تعریفها درست است ولی من میپرسم آیا پرسش «کدامیک از این تعریفها درست است؟» پرسش درستی است؟ درستی یا صدق و کذب، یک ویژگی است که ما به گزارههای اخباری نسبت میدهیم یعنی گزارههایی که خبری به ما میدهند اما تعاریف معمولا خبری به ما نمیدهند بلکه ایضاح مفاهیم میکنند. پس اکنون میتوان این پرسش را مطرح کرد که کدامیک از این تعاریف، کاملتر یا کارآمدتر است؟ این پرسش به لحاظ فلسفی مقبولتر است. اکنون میخواهم مشخص کنم کدام تعریف بیشتر و بهتر از بقیه، تکلیف موارد مرزی را مشخص میکند. برای روشنشدن بیشتر بحث، دو مورد مرزی را مثال میزنم: ویروسها و برنامه کامپیوتری «تیرا». وقتی این برنامه را روی کامپیوتر اجرا کردند، این پرسش مطرح شد که آیا تیرا، زنده است؟آیا این موجود، تمثیلی از حیات است یا در واقع حیات را بازنمایی میکند؟ برخی بر این باورند که حیات همین است و چیزی بیش از این نیست اما برخی دیگر میگفتند این فقط نوعی بازنمایی حیات است. به هر حال زمانی که ما تعریفی ارائه میکنیم، اگر تعریف ما تعریف کارآمدی باشد، باید بتواند تکلیف موارد حد مرزی مانند این را روشن کند. اکنون میتوان پرسید که اصلا ما چرا به دنبال تعریف حیات هستیم؟ با نگاه تکاملی میتوان گفت این موضوع بیانگر نوعی اعتیاد به طبقهبندی است و در واقع محصول فرعی آن اعتیاد به ایضاح مفاهیم است. ما همیشه دوست داریم تا جایی که امکان دارد، مفاهیمی که موضوع صحبت ما هستند، دارای تعاریف کاملا مشخص و معینی باشند؛ به بیان دیگر ما ابهام را دوست نداریم و همیشه دوست داریم بدانیم زمان و شجاعت چیست؛ البته این نکته را هم مدنظر داشته باشید که این دو مفهوم کمی متفاوت از هم هستند؛ مثلا شجاعت یک مفهوم انسانساز است و اگر ما انسانها نباشیم، شجاعت معنا ندارد اما بدون وجود ما زمان معنا دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.