لزوم تطبيق زيستشناسي تكاملي با مباني علمي
فلسفه و سازوکارهای تکامل
رضا ندرلو. عضو هیأتعلمی دانشگاه تهران
بارها این پرسش مطرح شده است که آیا زیستشناسی زیرمجموعه فیزیک است؟ یا شیمی؟ حتی خود زیستشناسانی که در زمینه ژنتیک مولکولی کار میکنند، اصلا دیدگاه تکاملی ندارند. دیدگاه تکاملی یعنی اینکه من در فرایند تکامل به وجود آمدهام. اگر من این شخصیت یا کارکرد را دارم، بهدلیل نوع تکامل من است، نه بهدلیل ذات خودم. اما برخی علت را درون خود موجود میبینند، مثل کسانی که در زمینه ژنتیک یا فیزیولوژی کار میکنند. مشاهده شده است کسی که در زمینه فیلوژنی یعنی بررسی روابط تکاملی بین گروههای مختلف موجودات زنده کار میکند (که برای انجام این کار باید به عمق زمان برود و فرایند تکامل را بررسی کند)، ولی در عمل میبینیم که پژوهش وی نتیجه مشخص و معینی ندارد و بهاصطلاح پایانش باز است و بحثی در زمینه تکامل صورت نگرفته است. به بیان دیگر میبینیم پرسشی که وی روز اول برای خودش مطرح کرده بود، پرسش چرایی نبود، اگر هم در زمینه چرا بود، ناقص بود و اکنون نیز جوابش از نوع چرایی نیست. بههمیندلیل وقتی مرا برای این سمینار دعوت کردند، به بروشور این سمینار توجه کردم، دیدم پرسشهایی را مطرح کرده است مثل اینکه آیا زیستشناسی یا پدیدههای تکاملی اللهبختکی است یا نه، هدفدار است؟ آیا زیستشناسی جزئی از فیزیک است؟ آیا انسان یا روابط اجتماعی یا صفات اجتماعی، تحتتأثیر تکاملاند یا از جایی دیگر منشأ میگیرند؟ یعنی مباحث بسیار پایهای تکامل در اینجا مطرح شده است. اگر کسی ذرهای به تکامل باور داشته باشد، چنین پرسشهایی را مطرح نمیکند. خوب است که زیستشناسی تکاملی را با مبانی علمی تطبیق دهیم، یعنی به بررسی این موضوع بپردازیم؛ من که فلان تحقیق زیستشناختی را انجام میدهم، کار علمی میکنم و علم را تمام میکنم؟ ما باید برای تمام مباحث زیستشناختی، نگرش تکاملی داشته باشیم، هرچند زمانی که موضوع انسان مطرح میشود، اگر تمام علوم انسانی، طبیعت انسان را نشناسند، به باور من به بیراهه میروند. در تعریف نفس، اخلاقیات، روح و... باید به این موضوع توجه داشت. من انسانم، من از کجا آمدهام؟ از تکامل. تمام ژنوم من و من با تمام صفاتم به علت تکاملی پدید آمده است. تمام رفتارهای اجتماعی و اخلاقیات و... به طبیعت من مربوط میشود. اگر دنبال علت میگردیم، تکامل علت علتهاست. تکامل را به شکل ساده و خلاصه اینگونه میتوان بیان کرد: «حیات در زمین حدود چهار میلیارد سال پیش از یک گونه اولیه و به احتمال زیاد از یک مولکول آلی پدید آمده است و در زمان و بهتدریج به گونههای مختلف انشعاب پیدا کرده است. مکانیسم چنین تغییرات تکاملی در اکثر موارد و نه در همه موارد، انتخاب طبیعی بوده است». وقتی به این عبارت توجه میکنیم، شش مفهوم در آن، توجه ما را جلب میکند. از جمله حیات که موضوع همین سمینار است و تکامل. متأسفانه حیات تاکنون به شکل جامع و کامل تعریف نشده است و ما در عوض فقط ویژگیهای موجود زنده را بیان میکنیم؛ یعنی میگوییم این موجود زنده با این مشخصات را از موجودات غیرزنده، تفکیک کنیم. پس همانگونه که گفتیم حیات حدود چهار میلیارد سال پیش پدید آمده و تاکنون مستقل و پایدار مانده است. ما میتوانیم خصوصیات یا ویژگیهایی را برای موجودات زنده در نظر بگیریم، مثل تولیدمثل، وراثت، رشد متابولیسم و غیره. البته باید در نظر داشت این بیان از موجود زنده برای تشخیص موجود زنده در مقطع زمانی حال کفایت میکند ولی برای تعریف آن کفایت نمیکند. به بیان دیگر اگر بخواهیم از دید تکاملی و با توجه به امتداد زمانی، حیات را بررسی کنیم، این تعریف کفایت نمیکند. از دید تکاملی، موجود زنده نباید در فرایند تولیدمثل، عین خودش را به وجود آورد بلکه باید موجودی شبیه خودش و البته با کمی تفاوت را پدید آورد. پس موجود زنده در فرایند تولیدمثل، موجود دیگری درست همانند خودش را پدید نمیآورد بلکه موجودی متفاوت را پدید میآورد تا ادامه حیات را تضمین کند. اما اگر عین خودش را پدید آورد، انتخاب طبیعی عمل نمیکند و حیات به بنبست میرسد. مفهوم دومی که در این تعریف بیان شد، تکامل است. آیا میتوان فرایند تکامل را تعریف کرد؟ شاید، بتوان و شاید هم نتوان؛ ولی چیزی که واضح است اینکه شواهد زیادی وجود دارد که نشان میدهد تکامل اتفاق میافتد. برای مثال همین آنتیبیوتیکهایی که ما مصرف میکنیم و حتما باید دوره مصرف آن را تمام کرد؛ مکانیسم عمل تکامل را نشان میدهد. هنگامی که ما دوره درمان را کامل نمیکنیم، باکتریهای ضعیف از بین میروند ولی باکتریهای قویتر همچنان زنده میمانند و رشد میکنند و باکتریهای قویتر را پدید میآورند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.