زندگی چیست و موجود زنده کدام است؟
پرسشهای ماندگار و بیپاسخ
مهدی صادقی. استاد ژنتیک پژوهشگاه دانشهای بنیادی
«حیات چیست؟» این پرسشی است که سالیان دراز بشر به آن فکر کرده است، بدون آنکه جواب کامل و بینقصی برای آن حاصل شود. هرچند هنوز هم زیستشناسان نتوانستهاند تعریف جامعی برای حیات بیابند، «اروین شرودینگر»، فیزیکدان، از زاویهای دیگر به آن نگاه کرد. وی در یکرشته سخنرانی که سال 1943 در شهر دوبلین ایراد کرد، به بررسی حیات از دیدگاه یک فیزیکدان پرداخت. مجموعه این سخنرانیها درنهایت در کتابی با عنوان «حیات چیست؟» منتشر شد. این کتاب بسیار مهم و تأثیرگذار بود، برای مثال، بعدها «رابرت روزن»، زیستشناس و فیلسوف، کتابی با نام «زندگی» نوشت که بهنوعی ادامه «حیات چیست؟»، محسوب میشود. 50 سال پس از انتشار کتاب حیات چیست شرودینگر، 12 نفر از دانشمندان در حوزههای مختلف دراینباره سخنرانی کردند که آنهم در سال 1996 منتشر شد. اکنون و پس از گذشت 72 سال از انتشار آن کتاب، پژوهشگاه دانشهای بنیادی، سمیناری با عنوان «حیات چیست؟ چشمانداز قرن 21» را در تاریخ 12 و 13 آبان گذشته برگزار کرد. این پژوهشگاه، هدف از برگزاری اولین گردهمایی در حوزه فلسفه زیستشناسی را بررسی مسئله حیات و چشمانداز آن در قرن حاضر، بیان کرده است، به این امید که سخنرانیهای این دوره شروعی در جهت هرچه بیشتر نزدیکشدن محققان جامعه علمی کشورمان در علوم مختلف، به منظور بررسی مسئله حیات باشد. در ادامه خلاصهای از چند سخنرانی این همایش را با هم میخوانیم.
«حیات چیست؟» یکی از مهمترین پرسشهای بشر در هزاران سال گذشته بود. اکنون این سؤال مطرح میشود با توجه به پیشرفتهایی که در یک قرن اخیر در زیستشناسی صورت گرفته است، آیا تغییری در نگرش ما نسبت به پاسخ این پرسش پدید آمده یا خیر؟ این سمینار هم برای بررسی همین موضوع شکل گرفته است. همانگونه که میدانید، پرسش «حیات چیست؟» فقط به زیستشناسی مربوط نمیشود، بلکه بسیاری از دانشمندان و حوزههای علمی دیگر نیز به این موضوع فکر میکنند. در این همایش نیز افراد مختلف از زاویه دید متفاوتی به این موضوع نگاه میکنند. با توجه به پیچیدگی این موضوع انتظار داریم حتی از یک زاویه خاص نیز افراد مختلف، تصویرهای متفاوتی را مشاهده کنند یعنی حتی ممکن است چند زیستشناس هم در پاسخ به این پرسش، اتفاقنظر نداشته باشند. این سمینار به مناسبت هفتادودومین سال انتشار کتاب «حیات چیست؟» «اروین شرودینگر» برگزار میشود. جذابیت و اهمیت این کتاب، نهفقط به دلیل پاسخی بود که «شرودینگر» به این پرسش داد، بلکه دلیل دیگر هم دارد. «شرودینگر» بهدلیل دستاوردهای فیزیکیاش و بهویژه ارائه رابطهای برای ذرات بنیادی نامدار است، اما چنین فردی به بررسی پیچیدهترین پدیده جهان یعنی حیات میپردازد و همین موضوع بر اهمیت و جذابیت کتاب میافزاید. در هر صورت، عاملی که پاسخ به پرسش «حیات چیست» را دشوار میکند، فقط عوامل متمایزکننده موجودات زنده و غیرزنده نیست، بلکه پرسش اصلی این است چگونه ذراتی که در همهجای جهان وجود دارد، در اجتماع با هم رفتاری تازه و خلاف جریان فیزیکی غالب جهان از خود بروز میدهند، رفتاری که درواقع جریانی برخاسته از نظم است. درواقع در جهان موجودات زنده، نظمی را مشاهده میکنیم که تکرار میشود درحالیکه در جهان غیرزنده هیچ مجموعهای از ذرات نیست که چنین رفتاری داشته باشد. ما جریانی از نظم به بینظمی را در موجودات غیرزنده میبینیم و این پرسش را برای ما به وجود میآورد اگر این اتمها و مولکولها، هم در موجودات غیرزنده و هم موجودات زنده وجود دارد، چرا رفتار این ذرات در موجودات زنده و غیرزنده متفاوت است. پاسخ به این پرسش است که موضوع حیات و ویژگیهای آن را دشوار میکند. «شرودینگر» کتاب خود را با طرح این موضوع آغاز میکند که همه قوانین فیزیکی، آماری هستند، برای مثال، زمانی که بینظمی حرارتی موادی را که در اطراف ما وجود دارد، بررسی میکنیم، میبینیم این مواد به دلیل داشتن تعداد زیاد اتمهاست که این قوانین از خود نشان میدهند وگرنه با تعداد کم اتمها، نمیتوان یک قانون فیزیکی استخراج کرد. اما اگر تعداد اتمها بسیاربسیار زیاد باشد، یک نظم آماری در این مجموعه دیده میشود. بههمیندلیل به نظر میرسد برای اینکه یک موجود زنده بتواند هم برای حیات درونی خود و هم برای ارتباط با دنیای بیرون، از مزایای قوانین تقریبا دقیق استفاده کند، باید ساختار درشتی داشته باشد که از تعداد بسیاربسیار زیاد اتمها تشکیل شده باشد وگرنه اگر تعداد اتمها کم باشد، چنین قوانینی شامل آن نمیشود. میزان دقت قانونهای فیزیکی با کاهش تعداد اتمها کم میشود، بههمیندلیل برای افزایش دقت قانون، باید تعداد اتمها بسیاربسیار زیاد شود. «شرودینگر» بر این باور بود اگرچه یک سلول تعداد زیادی اتم دارد، اما تعداد بسیار کوچکی از اتمها، نمیتوانند قوانین آماری را به شکل دقیق بروز دهند ولی همینها نقش بسیار مهمی در رویدادهای قانونمند صورتگرفته در موجود زنده ایفا میکنند. در سال 1943 که «شرودینگر» سخنرانی کرد، درکی از ژن به مفهوم امروزی آن وجود نداشت و با توجه به درکی که از ماده ژنتیکی که در آن زمان وجود داشت، «شرودینگر» نیز مانند بقیه دانشمندان آن زمان، ماده وراثتی را چیزی درون کروموزوم میدانست ولی البته دقیقا هم نمیدانستند دیانای است یا پروتئین. «شرودینگر» به دنبال دانستن دو موضوع بود؛ اول اینکه اندازه ژنها چقدر است و دیگر اینکه چرا ژنها تداوم دارند و دائمی هستند؟ در آن زمان با توجه به اندازه کروموزومها و نتیجه پژوهشهای سیتوژنتیک که انجام شده بود و تعداد ژنهایی که حدس میزدند روی کروموزوم وجود داشته باشد، برآورد کرده بودند حجم یک ژن حدود 300 آنگستروم مکعب است یعنی حدود یک میلیون اتم دارد که این مقدار برای بروز رفتار قانونمندی که ما در ژنها میبینیم، عدد کوچکی است. موضوع دیگر، جاودانهبودن این نظم بود که طبیعی بود با انتقال خواص وراثتی از نسلی به نسل دیگر، همینطور ادامه دارد و از میلیونها سال پیش به ما رسیده است و به نظر میرسد این نظم، نظمی جاودانه باشد. البته میدانیم در این مدت، تغییرات کوچکی هم رخ میدهد و «شرودینگر» میدانست این تغییرات پرشمانند است که «جهش» نام دارد. آن موقع شرودینگر، بر این باور بود داروین که تغییرات را پیوسته تلقی میکرد، در اشتباه بود. وی با توجه به دیدگاه مکانیک کوآنتومی که داشت، جهشها را معادل ترازهای انرژی کوآنتومی در نظر میگرفت و براین باور بود برای اینکه رویدادی مانند جهش خیلی کمیاب باشد، آستانه انرژیای که آرایش یک ایزومر را از ایزومرهای دیگر آن جدا میکند، باید زیاد باشد. در آن زمان، بیشترین دادههایی که «شرودینگر» استفاده کرده بود، از جهشهایی حاصل میشد که با پرتوها القا میشدند. وی با محاسبه مقدار انرژی که یک پرتو القا میکند و تعداد جهشهایی که در یک ژن ایجاد میشود، برآورد کرد اندازه یک ژن نباید از چند هزار اتم بیشتر باشد ولی پرسش مهم این بود آیا یک ساختار مولکولی با چند هزار اتم میتواند در برابر تمایل حرکت گرمایی «نظمبرانداز» حرکتهای گرمایی مقاومت و نظمش را حفظ کند؟ «شرودینگر» برای پاسخگویی به این پرسش و اینکه مولکولی بتواند این نظم را داشته باشد و درعینحال بتواند جاویدان هم باشد، ماده ژنتیکی را به عنوان یک کریستال بیتناوب تصور کرد. اکنون این پرسش هم مطرح میشود چگونه یک ذره کوچک میتواند اطلاعات یا رمز بقای یک موجود را در خود داشته باشد؟ «شرودینگر» برای اینکه ثبات ماده وراثتی را با این حجم کوچکش توجیه کند و برای گریز از بینظمی، مولکولی را اختراع کرد که دستکم تا زمان «شرودینگر» موضوع بیسابقهای بود. این مولکول میبایست شاهکاری از یک نظم تمایزیافته و تحت سیطره مکانیک کوآنتومی باشد. «شرودینگر» در این زمینه میگوید: به نظر میرسد حیات رفتاری منظم و قانونمند از ماده است که انحصارا بر مبنای گرایش آن از نظم به بینظمی تکیه ندارد، بلکه تا اندازهای بر نظم بهوجودآمده که حفظ میشود، اتکا دارد. ماده بیجان معمولا در نتیجه اصطکاکها به سکون میگراید و در اثر انتقال گرما، دما در همهجا یکسان میشود و به بیشینه آنتروپی میرسد. یک موجود زنده به دلیل پرهیز از زوال تند و رسیدن به حالت تعادل، اینچنین معمایی به نظر میرسد. همیشه چنین تصور میشود نیروی غیرفیزیکی و فوقطبیعی یا نیروی حیاتی در موجود زنده در کار است درحالیکه یک موجود زنده، پیوسته از محیط پیرامونش آنتروپی منفی میکشد و در متابولیسم در حین حیات، خود را از همه آنتروپی که بهناچار تولید کرده، رها میکند یا به بیان دیگر، نظم را از پیرامونش میمکد. این استعداد موجود زنده در تمرکز جریانی از نظم و گریز از زوال بینظمی، با حضور کریستالهای بیتناوب ممکن است که بیتردید نمایانگر اتحاد اتمی بسیار منظم و با بالاترین درجهای که میشناسیم، صورت گیرد». بههرحال، چاپ کتاب «حیات چیست؟» «شرودینگر» تأثیر بسیار زیادی روی جریان پیشروی زیستشناسی گذاشت؛ موضوعی که باعث میشود کتاب «حیات چیست؟ » همچنان کتاب مهمی باشد، پیشگویی حیرتآور «شرودینگر» از کریستالهای بیتناوب است. یک دهه بعد، واتسون و گریک ساختار دیانای را کشف کردند که درواقع بهنوعی تأیید پیشگویی «شرودینگر» بود. خود «واتسون» و «کریک» هم اقرار میکنند بهشدت تحتتأثیر کتاب «شرودینگر» بودند. اما دیدگاه وی درباره حیات از دیدگاه ترمودینامیکی بعدها محل اختلاف بسیاری شد و بحثهای موافق و مخالف بسیاری را برانگیخت. در 70 سالی که از آن تاریخ میگذرد، تعریفهای بسیار متفاوتی از حیات ارائه شد که همین کثرت تعریفها (که بسیاری از آنها هم با یکدیگر ناسازگارند)، خود بیانگر آن است مشکلی در تعریف حیات وجود دارد. به گمان من، دو موضوع متفاوت در اینجا با هم آمیخته شدند که هرکدام از این تعریفها باید پاسخ یکی از این پرسشها باشد. پرسش اول این است که «حیات چیست؟» و پرسش دوم که ممکن است با پرسش اول آمیخته شود، این است که «موجود زنده چیست؟» این دو، پرسشهای متفاوتی هستند. درباره پرسش حیات چیست باید گفت برخی بر این باورند این پرسش، تناقضی درون خود دارد که موجب میشود شاید هیچگاه نتوانیم پاسخ کاملی برای آن ارائه دهیم. برخی در پاسخ به این پرسش که حیات چیست؟ میگویند حیات ویژگی موجود زنده است و وقتی میپرسند موجود زنده چیست در پاسخ میگویند موجود زنده، موجودی است که حیات دارد که درنتیجه میبینیم اینگونه پرسش و پاسخها وارد یک دور باطل شده است. پس شاید یکی از راهکارها برای حل این معضل این باشد که پیش از اینکه تعریف کنیم حیات چیست، مشخص کنیم موجود زنده چیست؟ اما آیا تا زمانی که نتوانیم مشخص کنیم حیات چیست، میتوانیم موجود زنده را تعریف کنیم؟ من اکنون چند تعریف از حیات را بیان میکنم و بعد به بررسی این موضوع میپردازم که چه تناقضهایی در این تعریفها وجود دارد. طبق برخی تعریفها: حیات به صورت سیستمی تعریف میشود که برای سازماندهی فعالیتهایش، میتواند اطلاعات را کسب، پردازش و ذخیره و استفاده کند. حیات به صورت سیستمی از اسیدهای نوکلئیک و پروتئینها با تأمین پیوسته منومرها، انرژی و حفاظت تعریف میشود. حیات به صورت سیستمی، قادر به خودسازماندهی و خودهمانندسازی، تکامل از راه جهش، متابولیسم و... تعریف میشود. حیات بهسادگی حالت ویژهای است از ناپایداری سازمانیافته. حیات به شبکهای از فیدبکهای منفی یا مکانیسمهای حفاظتی-تنظیمی که تابع فیدبکهای مثبت بالاتر هستند (که توانایی توسعه و انبساط و تولید مثل دارند)، اطلاق میشود. حیات یک سیستم ترمودینامیکی است که ساختار مولکولی سازماندهیشده دارد. اگر به این تعریفها دقت کنیم، میبینیم (علاوه بر اشکال قبلی یعنی دور باطل) در هرکدام از این تعریفها، بخشی از موجودات واقعا زنده، از شمول این تعریف خارج میشوند ولی درعینحال شامل برخی از موجودات غیرزنده میشود. بههرحال، در حالت کلی میتوان گفت این تعریفها بیش از آنکه بیان کنند که حیات چیست، به این موضوع میپردازند چگونه میتوان حیات را شناخت. شاید اصلا بتوان این پرسش را اینگونه مطرح کرد که آیا میتوان جهان را به دو بخش زنده و غیرزنده تقسیم کرد؟ و اگر پاسخ مثبت باشد، چه ویژگیهایی را میتوان یافت که این دو بخش را بهدرستی از هم متمایز کند؟ پرسش دیگری که مطرح میشود این است که آیا هر تعریفی از حیات باید همه جنبهها و اشکال حیات را که میشناسیم، دربر گیرد؟ یا باید آنقدر گسترده باشد موجوداتی را که تاکنون نشناختهایم یا موجوداتی را که ممکن است در کرات و سیارات دیگر هم باشند، دربر گیرد؟ آیا اصلا میتوانیم چنین تعریفهایی ارائه دهیم؟ اینها پرسشهایی است که باید بیشتر به آنها فکر کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.