دشواریهای مأموریت پرواز مداری
آسمان نزدیک است
پژمان خالقیزاده.کارشناسارشد مهندسی هوافضا و پژوهشگر فناوری فضایی
موضوع اعزام فضانورد ایرانی به فضا یا انجام مأموریتهای فضایی سرنشیندار یکی از موضوعاتی است که اخبار آن هرازچندگاهی در رسانهها منتشر و بههمیندلیل پرسشهایی در این زمینه در افکار عمومی مطرح میشود. در ادامه به برخی از پرسشهایی که همواره در این زمینه مطرح میشود، پاسخ میگوییم. - موضوع سفر یک ایرانی به فضا، در زمان ریاستجمهوری آیتالله هاشمیرفسنجانی به روسیه مطرح شد. پس از فروپاشی روسیه، آقای هاشمی به مسکو سفر کردند و در آنجا ایده سفر یک ایرانی با فضاپیمای سایوز به مقصد ایستگاه فضایی «میر» مطرح شد. گفتنی است روسیه پیش از آن نیز فضانوردانی از افغانستان، سوریه و دیگر کشورها را به فضا اعزام کرده بود. هدف از این برنامه آن بود که ایرانیها نیز با موضوع پژوهشهای فضایی آشنا شوند. - پس از پرتاب ماهواره امید و کاوشگر یک به فضا و دستاوردهای بسیار خوبی که در این زمینه به دست آمد، پژوهشگران ایرانی بسیار دلگرم و بعدها نیز کاوشگر 2 و 3 نیز به فضا ارسال شدند. پس از اینکه ایران اولین موجود زنده را به فضا ارسال کرد، این خودباوری در پژوهشگران ما پدید آمد که ما هم میتوانیم فعالیتها و اکتشافهای زیستفضایی را با استفاده از فناوریهای بومی و تولید داخل، انجام دهیم. - یکی از نقاط عطف فعالیتهای فضایی ما در سال 1388 و با ارسال محمولههای زیستی در کاوشگر 3 شکل گرفت. مأموریت کاوشگر 4 نیز با این ایده که موجودی شبیه به انسان را به فضا ارسال کنیم، انجام شد. در این کلاس مأموریت، چهار کاوشگر 4، 5، 6 و پیشگام پرتاب شدند که در پرتاب اول یک ابزار شبیهساز میمون وجود داشت که به ارتفاع 135 کیلومتر پرتاب شد و با موفقیت به زمین برگشت. کاوشگرهای 5 و 6 با وجود یک میمون واقعی به فضا پرتاب شدند. این مأموریتها که با موفقیت نسبی همراه بودند، باوجود شرایط بسیار خوب میمونهای فضانورد تا آخرین لحظات مأموریت، متأسفانه به دلیل بهوجودآمدن چند اشکال فنی، به صورت کامل انجام نشدند. درنهایت هم در مأموریت کاوشگر پیشگام (که بهمن 1391 انجام شد)، توانستیم میمونی به نام آفتاب را به فضا بفرستیم و سالم به زمین برگردانیم. کاوشگر پژوهش هم آذر سال 1392 به فضا ارسال شد. کاوشگر پژوهش نیز با تغییراتی، فعالیت کاوشگر پیشگام را تکرار میکرد، اما با این تفاوت که از یک پرتابگر سوخت مایع استفاده میکرد. در این مأموریت، قابلیت اطمینان چنین سامانههایی بررسی میشود و بهاینترتیب، اطمینان حاصل شد که این کاوشگرها قادرند مأموریتهای خود را با موفقیت به انجام برسانند. - پس از موفقیت مأموریت پژوهش، فضاپیمای E1 و با هدف انجام پرواز سرنشیندار زیرمداری تعریف شد. هدف این مأموریت هم طراحی و ساخت فضاپیمایی برای اعزام انسان به زیرمدار بود، بهگونهای که بعدا بتوان با توسعه آن، مأموریتهای مداری را هم انجام داد. قرار است در این مأموریت، فضاپیمای یادشده، یک انسان را به ارتفاع 150 کیلومتری ببرد و سالم به زمین برگرداند. - هماکنون مأموریت فضاپیمای سرنشیندار E1 تعریف شده که کار طراحی مفهومی و طراحی اولیه آن انجام شده است. از ماکاپ یا پیکرهنمای این فضاپیما نیز در سال 93 رونمایی و اخبار آن در رسانهها منتشر شد. - برای تعیین مسیر پژوهش در زمینه فناوری فضایی، چندین سند بالادستی تنظیم شده است، از جمله سند جامع توسعه هوافضای کشور که در این سند به شکل واضح و آشکار گفته شده است که اعزام انسان به مدار زمین تا سال 1404 انجام شود. به بیان دیگر این سند، دستگاههای متولی فضایی کشور و پژوهشگران ما را ملزم میکند با برنامهریزیهای مناسب تا سال 1404، فضانوردی را به مدار زمین بفرستند. - زمانی که از اعزام انسان به فضا صحبت میکنیم، باید در نظر داشته باشیم که مأموریتهای فضایی سرنشیندار، مفاهیم گستردهای دارند و به همین دلیل باید مشخص شود که چه نوع مأموریتی مدنظر است؛ بهعنوانمثال آیا منظور یک مأموریت زیرمداری است یا مداری؟ در پرتاب زیرمداری، فضانورد سوار بر یک فضاپیما به فضا پرتاب میشود و به ارتفاع مشخصی میرسد، ولی بهسرعت به مداری لازم برای قرارگرفتن در مدار زمین دست پیدا نمیکند و بههمیندلیل دوباره به سطح زمین برمیگردد. این حالت مانند زمانی است که ما سنگی را به هوا پرتاب میکنیم، این سنگ پس از رسیدن به یک ارتفاع، دوباره به سطح زمین برمیگردد، اما در پرواز مداری، سرعت فضاپیما زیاد است و میتواند به مدار زمین وارد شود. در نظر داشته باشید که ارتفاع صد کیلومتر از سطح دریای آزاد را مرز فضا تعریف کردهاند؛ پس اگر بخواهیم یک مأموریت فضایی انجام دهیم، حتما باید بالاتر از صد کیلومتر برویم. - همانگونه که اشاره شد، در سند جامع توسعه هوافضای کشور، روی انجام پرواز مداری تأکید شده است، اما امروزه سخنان بسیاری درباره پروازهای زیرمداری میشنویم. تأکید بر پرواز زیرمداری به دو دلیل است؛ یکی اینکه، از پرواز زیرمداری برای توسعه فناوری فضایی استفاده میشود. به بیان دیگر با انجام مأموریت زیرمداری میتوان از انجام مراحل کاری یک فضاپیما در مأموریتهای مداری تا حدودی مطمئن شد. به بیان دیگر، پرواز زیرمداری، مقدمهای بر انجام پرواز مداری موفقیتآمیز است. کاربرد دیگر مأموریت زیرمداری، توریسم یا گردشگری فضایی است که در چند سال اخیر نیز بهشدت گسترش یافته و در بسیاری از کشورهای دیگر، شرکتهای خصوصی نیز به این عرصه وارد شدهاند که اتفاقا از فعالیتهای آنان بسیار استقبال شده است. - یکی از موضوعاتی که در زمینه پروازهای فضایی سرنشیندار، بسیار مورد توجه است، هزینه انجام چنین مأموریتهایی است. واقعیت این است که برای تخمین هزینه اعزام فضانورد، باید به موارد بسیاری توجه کرد از جمله اینکه ظرفیت فضاپیما، چندنفره خواهد بود؟ یکنفره، سهنفره یا حتی هفتنفره؟ موضوع مهم دیگر، مدت اقامت این فضانورد (یا فضانوردان) در مدار زمین است. ممکن است مدت این مأموریت، یکروزه، یکهفتهای یا یکماهه باشد و علاوهبرآن، چه فعالیتهایی در مدت اقامت مداری برای آن تعریف شده است؟ که همه این موارد بر هزینه تمامشده مأموریت و پرواز فضایی تأثیرگذار خواهد بود. - یک موضوع دیگر مدتزمان لازم برای انجام چنین مأموریتهایی است. برخی مسئولان میگویند تصمیم دارند تا پنج سال آینده یک پرواز فضایی سرنشیندار زیرمداری و تا 10 سال دیگر (1404)، یک پرواز مداری انجام دهند. با توجه به امکانات و تجربیاتی که هماکنون پژوهشگران کشور ما در اختیار دارند و از نظر بُعد فنی، انجام مأموریت زیرمداری تا پنج سال آینده، امکانپذیر است، اما انجام پرواز مداری بهمراتب دشوارتر است و به نظر میرسد انجام آن تا سال 1404 بسیار دشوار خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.