ارزیابی برنامه سفر فضایی سرنشیندار ایران در گفتوگو با «سیروس برزو»
قولی بدهید که بتوانید به آن عمل کنید
بابک فرهادی
هرچند دستاوردهای فضایی ایران در سالهای گذشته غرورآفرین بوده است؛ اما برخی طرحهای کلان، به دلیل لزوم صرف بودجههای بسیار و همچنین نیاز به فناوریهای پیشرفته، آنقدر کند پیش رفت که برخی از مسئولان درباره نبود منابع مالی، ابراز نارضایتی کردند و صحبت از بازطراحی آن به میان آمد؛ برای مثال «منصور کبگانیان»، قائممقام ستاد راهبری نقشه جامع علمی کشور، در 28 شهریور سال گذشته، گفت: «طرح کلان اعزام انسان به فضا از حمایت جدی مالی برخوردار نیست و این طرح نیز مانند طرحهای کلان دیگر، از نبود حمایت جدی در بحث مالی رنج میبرد». از طرف دیگر، آقای «محسن بهرامی»، رئیس سازمان فضایی ایران، نیز 12 مهر سال گذشته، با اشاره به پروژههای بسیاری که برای گسترش فعالیتهای فضایی و کاربردیکردن آن در زندگی مردم در دستور كار است، تأکید کرد: «یکی از پروژههای مهم در دستور کار، پروژه اعزام انسان به فضا است؛ اما باید این پروژه بازطراحی شود». وی تصریح کرد: «با کمک شورای راهبری، طرحی را برای بازطراحی پروژه اعزام انسان به فضا آماده میکنیم که در شورای عالی فضایی مطرح شود و پس از آن، شورای یادشده تصمیمگیری نهایی را درباره این طرح خواهد داشت». بااینحال دکتر «فتحالله امی»، رئیس پژوهشگاه هوافضا، در نشست خبری که 18 مهر امسال در پژوهشگاه هوافضا برگزار شد، گفت: «انجام مأموریتهای فضایی سرنشیندار و قراردادن انسان در مدار، در بندهایی از سند توسعه هوافضای کشور آمده است». وی با بیان اینکه براساس سند توسعه هوافضا، باید تا سال 1404 انسان به فضا اعزام شود، گفت: «در حال بررسی و ایجاد سازوکارهایی برای پرتاب انسان به صورت زیرمداری هستیم». وی تأکید کرد: «امیدواریم تا پنج سال آینده، پروژه اعزام انسان به فضا به صورت زیرمداری انجام شود؛ بهگونهای که تا قبل از سال 1404 تحقیقات آن انجام و در سال 1404 این پروژه بهطورکامل اجرائی شود». وی در ادامه ابراز امیدواری کرد که در برنامه ششم توسعه، اعتباراتی به این پروژه اختصاص یابد. برای ارزیابی دشواریهای اعزام انسان به فضا و همچنین بررسی لزوم انجام این طرح یا بازطراحی آن، با آقای «سیروس برزو»، پیشکسوت روزنامهنگاری فضایی و فناوری فضایی، گفتوگو کردیم.
اگر کشوری بخواهد فردی را به فضا اعزام کند، به چه امکانات سختافزاری و نرمافزاری نیاز دارد؟ برای اعزام انسان به فضا، به امکانات و تجهیزات زیادی نیاز است؛ از جمله اینکه در مرحله اول به یک سفینه فضایی نیاز داریم. در نظر داشته باشید اگر کشوری در زمینه طراحی، ساخت و آزمایش این سفینه فضایی، به قدر کافی تجربه داشته باشد، انجام این کار دستکم پنج تا شش سال طول میکشد. دوم اینکه به یک موشک قدرتمندی نیاز داریم که این سفینه دستکم سهتنی را به فضا بفرستد. مرحله بعدی هم این است که این کشور باید آموزشگران و تجهیزات آموزشی داشته باشد تا به فضانوردان آموزش دهند. در شرایط کنونی کشور ما، این تجهیزات و امکانات فراهم است؟ چنین تجهیزاتی فعلا آماده نیست؛ ولی علاوه بر آن با توجه به مشکلاتی که دولت با آن مواجه است و با توجه به اولویتبندیهایی که دولت دارد، میتوان گفت آمادهکردن چنین تجهیزات و امکاناتی، تقریبا غیرممکن است. انجام چنین کاری نیازمند بودجه بسیار است که با توجه به مشکلات اقتصادی موجود، این کار نه در توان دولت است و نه در اولویت آن. گفتهاند اعتبارات مربوط به پرتاب انسان به زیرمدار نیز 30 میلیارد تومان تعیین شده است. من نمیدانم مبلغ 30 میلیارد تومان را چگونه و برای چه مرحلهای ارزیابی کردهاند و این عدد تا چه حد دقیق است؛ ولی در هر صورت باید در نظر داشت، تعیینکردن بودجه با در اختیارداشتن آن، بسیار فرق میکند. زمانی انسان روی کاغذ محاسباتی را انجام میدهد و عدد و رقمی را اعلام میکند؛ اما باید در نظر داشت در بسیاری از موارد، این عدد و رقم، درست از کار درنمیآید. برای مثال فردی برای ساخت خانه و در مذاکراتی که با معمار و عوامل دیگر دارد، هزینه ساخت خانه را صد میلیون تومان برآورد میکند؛ اما در عمل ممکن است با این مقدار سرمایه، کار ساخت خانه به نصف هم نرسد. چرا این مشکل پیش آمده است؟ چند دلیل دارد، از جمله اینکه محاسباتی که انجام شده، براساس هزینهها در آن شرایط زمانی خاص بوده است. حتی برای همان شرایط زمانی، باید عوامل پیشبینینشده را هم در نظر داشت و مبلغ بودجه را 20 تا 30 درصد بیش از برآوردها در نظر گرفت. در کنار این موضوع باید در نظر داشته باشیم در پروژههایی که زمانبر هستند، به دلیل گذشت زمان و کاهش ارزش پول به دلیل تورم و مسائلی مانند آن، به طور معمول محاسبات آن درست در نمیآید. در عرصه هوافضا، پروژههای بسیاری را داریم که برآورد هزینههای آن، با مقدار بودجهای که در نهایت صرف اتمام پروژه شد، بسیار متفاوت بود. یکی از مهمترین مواردش شاید پروژه آپولو بود که بسیار بیشتر از برآوردهای اولیه، بودجه صرف آن شد. از این موارد بسیار است. پروژه تلسکوپ فضایی هابل یا تلسکوپ فضایی جیمز وب هم بسیار بیش از آنچه که در ابتدا ارزیابی کرده بودند، بودجه مصرف کرد. یک نمونه دیگرش هم ایستگاه فضایی بینالمللی است که ارزیابی روسها درباره مقدار هزینههای آن، اشتباه از آب در آمده است. به همین دلیل هماکنون توانش را ندارند که تعهدات خود را به انجام برسانند. موضوع مهم دیگر درباره پرواز زیرمداری است. پرواز زیرمداری به لحاظ علم و فناوری چه اهمیتی دارد؟ برای اینکه به این پرسش پاسخ دهیم، باید به این نکته توجه کنیم که آیا در تاریخ فضانوردی پرواز زیرمداری انجام شده است یا خیر و اگر انجام شده، چه سود یا دستاوردی داشته است؟ آیا کشوری به دنبال انجام چنین فعالیتی بوده است؟ اگر نشده است چرا ما باید به دنبال انجام چنین فعالیتهایی باشیم؟ گفتهاند که پرواز زیرمداری، برای کسب آمادگی پرواز مداری است. اصلا چنین چیزی نیست. اگر تاریخ فضانوردی را مرور کنید، به یاد میآورید در آغاز عصر فضا، رقابت شدیدی بین آمریکا و شوروی بود. زمانی که شوروی «یوری گاگارین» را به فضا فرستاد، برای آن بسیار تبلیغ کرد. آمریکا هم که موشک آمادهای برای پرواز مداری نداشت، برای آنکه پاسخگوی افکار عمومی باشد و بتواند غرور جریحهدارشده آنان را ترمیم کند، دو پرواز زیرمداری انجام داد. البته همه میدانند این دو پرواز ارزش علمی یا فنی و... نداشت و علاوهبرآن، در پرواز دوم هم فضانورد را به خطر انداختند که نزدیک بود جانش را از دست دهد. به بیان دیگر، اگر در آن زمان موشک اتلس آمریکا آماده بود، مسلما از موشک ردستون برای پرواز زیرمداری استفاده نمیکرد، اما چون موشک اتلس آماده نبود، فقط برای آنکه تا حدودی پاسخگوی افکار عمومی باشد، چنین مأموریتی را انجام داد. پس تأکید میکنم پروازهای زیرمداری یا غیرمداری هیچ فایده علمی و فنی ندارد. پرسش مهم دیگر این است که آیا با توجه به امکانات موجود، میتوان تا سال 1404، پرواز مداری را انجام داد؟ جوانان دانشمند ما اثبات کردند که هر کاری را بخواهند، میتوانند انجام دهند. خوشبختانه ما جوانان بااستعداد زیادی داریم که توانستند راههای طولانی و درازمدت را با کشف میانبرها، در زمان کوتاهتری طی کنند. ولی باید به این نکته هم دقت کرد که آیا امکانات در اختیار آنان هست یا نه. آیا امکاناتی فراهم است که جوانان ما بتوانند کار و فعالیت کنند و تجربیات تازهای به دست آورند یا خیر. با توجه به وضعیت اقتصادی نامطلوب دولت، ما درگیر ابتداییترین مسائل هستیم؛ برای مثال مسئول یک پژوهشگاه -که نام نمیبرم- چند ماه پیش گفته بود بودجه نداریم تا حقوق کارمندانمان را بدهیم. پژوهشگاهی که نتواند حقوق کارمندانش را بدهد، میتواند به نحو شایسته به موضوع تحقیق و پژوهش بپردازد؟ البته باید به این موضوع هم اشاره کرد که شاید خود این پژوهشگاه یا آن پژوهشکده هم چندان مقصر نباشند. اما متأسفانه وضعیت قیمت و فروش نفت به گونهای است که دولت ناچار است در بسیاری از هزینههای فرعی و درجه دوم و سوم، صرفهجویی کند تا بتواند به هزینههای اصلی و درجه یک برسد. مسئولان دولت میگویند، زمانی که باید یارانههای ماهانه مردم را پرداخت کنیم، زمان عزای ماست؛ یعنی در تأمین بودجه برای امور جاری کشور، دچار مشکل شدند. آن وقت در چنین وضعیتی دولت میتواند بودجه زیادی را برای پروژهای صرف کند که شاید در 10 سال آینده به نتیجه برسد؟ ضمن اینکه فرصت دوره چهارساله اول دولت رو به اتمام است و شاید این دولت بتواند برای یک دوره چهارساله دیگر رأی بیاورد؛ پس تمام تلاش دولت در این است که در این مدت باقیمانده، کاری کند که همفکرانش زمام امور را در دست بگیرند، نه اینکه مخالفان به قدرت برگردند. پس در مجموع میتوان گفت چنین ادعاهایی چندان مستند و قوی نیست. فرض میکنیم زمان و بودجه کافی داشته باشیم، آیا میتوانیم مشکلات علمی و فنی این پروژه را خودمان حل کنیم؟ به بیان دیگر آیا میتوانیم بهتنهایی این کار را انجام دهیم یا باید از تجربه کشورهای دیگر هم استفاده کنیم؟ امروزه وضعیت جهان بهگونهای است که هیچ کشوری در جهان، هیچ کاری را از اول تا آخر، بهتنهایی انجام نمیدهد؛ یعنی همه کشورهای جهان در بسیاری از امور و بهویژه در امور علمی و فنی، نیازمند کمک و همفکری و مشاوره دیگران هستند. حتی آمریکا با تجربه دهها ساله (یعنی از سال 1945 که موشک ویدو را در اختیار گرفت تا امروز)، با دیگر کشورها همکاری میکند؛ برای مثال هماکنون آمریکا از بسیاری از امکانات موشکی روسها استفاده میکند. روسها نیز همین کار را میکنند، چینیها هم برای ساخت بسیاری از تجهیزات فضایی خود، از روسها الگوبرداری کردند. هماکنون کشوری نیست که بخواهد همه فعالیتهای فضایی خود را بهتنهایی انجام دهد و بعید هم میدانم که ایران بخواهد در این زمینه بهتنهایی عمل کند. فرض کنیم ما هم بودجه و هم زمان و هم فناوری لازم برای اعزام انسان به فضا را در اختیار داریم و میتوانیم انسانی را به فضا بفرستیم. انجام چنین پروژه پرهزینهای درنهایت چه سود یا دستاوردی برای ما خواهد داشت؟ به این موضوع میتوان از دو زاویه مختلف نگاه کرد. اول اینکه در وضعیت کنونی، آیا ما کارهای مهمتر و ضروریتری داریم یا نه. اگر در وضعیت کنونی، کار ضروریتری داریم، باید سرمایههایمان را در آن بخش مصرف کنیم؛ برای مثال کشاورزی ما دچار مشکلات فراوانی است، آیا میتوان با استفاده از ماهوارههای مختلف، مشکلات آن را به شکلی حل کرد و به بهبود کشاورزی کمک کرد یا خیر. هماکنون تمام خطوط ارتباطی ما در دسترس دشمنان ما است و کشورها و سازمانهاي دیگر میتوانند ارتباطهای مخابراتی ما را شنود کنند. آیا هماکنون این ضرورت وجود دارد که ماهواره مستقل خودمان را داشته باشیم یا خیر. اگر ما به همه این مواردي که گفتم توجه کنیم، درنهایت به این نتیجه میرسیم که اعزام انسان به فضا اصلا در اولویت برنامهریزی قرار نمیگیرد. ولی مدافعان اعزام انسان به فضا میگویند یکی از فعالیتهایی که در اسناد بالادستی، بر انجام آن تأکید شده است، اعزام انسان به فضاست. بله، خود من هم بارها گفتهام که در اسناد بالادستی به این موضوع اشاره شده است، ولی همانگونه که پیش از این نیز بسیاری از اسناد بالادستی را با توجه به شرایط و وضعیت روز جامعه و تغییر اولویتها، تغییر دادند، این مورد را هم میتوانند تغییر دهند. اما اگر هدف این است که ما از فضانوردی سرنشیندار، برای توسعه مجموعه صنایع و فنون در کشور استفاده کنیم، فکر خوبی است چون دستاوردهای آن میتواند در بسیاری از حوزههای دیگر مانند پزشکی، صنعت، کشاورزی و... به ما کمک کند. ولی این نکته را هم در نظر داشته باشید که ما با این همه سابقه در زمینه صنعتی مانند صنایع خودروسازی، هنوز هم محتاج کشورهای دیگر هستیم، برای مثال زمانی که ایران را تحریم میکنند، ما اثراتش را در زمینه کیفیت و قیمت خودرو میبینیم، چگونه میتوان انتظار داشت که بتوان وارد عرصه بسیار دشوار و پیشرفتهای مانند فناوری فضایی شد و همه مشکلات مربوط به آن را حل کرد؟ طبیعی است که ما باید علم و فناوری خود را تقویت کنیم، اما باید اولویتبندی هم کرد. باز هم تأکید میکنم که فناوری فضانوردی سرنشیندار میتواند به بهبود وضعیت علم و فناوری در بسیاری از حوزههای دیگر به ما کمک کند اما اینکه این موضوع، اولویت ما هم هست یا نه، بحث دیگری است که بسیار بجاست درباره آن بحث و تبادل نظر شود. این پرسش هم مطرح است که اسناد بالادستی مربوط به فضانوردی و فناوری فضایی در چه شرایطی و با توجه به چه مواردی تنظیم شده است، این موضوعی است که باید درباره آن بحث و بررسی کرد و باید دید در تنظیم آن اسناد، به چه موضوعاتی توجه کردهاند یا رویکردشان چه بوده است. به نظر میرسد اکنون میتوان یک بار دیگر اولویتها را بررسی کرد. با توجه به وضعیت سیاسی و اجتماعی و اقتصادی جامعه، اگر اولویتها تغییر کرد، میتوان همان بند یا همان بخش از اسناد را به نحو مقتضی تغییر داد و اگر هم به این نتیجه رسیدند که این فعالیتها ضروری است، انجام دهند. ولی من بعید میدانم که با توجه به وضعیت کنونی جامعه ما، چنین فعالیتهایی ضرورت داشته باشد یا اگر یک بار این موضوع به شکل دقیق و علمی و همهجانبه بررسی شود، به این نتیجه برسند که فناوری فضایی سرنشیندار برای حل مشکلات فعلی مؤثر است و یک بار دیگر، موضوع سفر فضایی سرنشیندار تصویب شود. برخی هم بر این باورند فعالیت در حوزه فضایی و بهویژه انجام مأموریتهای فضایی سرنشیندار میتواند باعث تقویت اعتمادبهنفس ملی شود و تا حدودی روحیه اقشار مختلف مردم را تقویت کند؛ پس بهتر است ما هم در این زمینه فعالیتهایی انجام دهیم. اگر دیدگاه و هدفمان این باشد، که اصلا ضرورتی ندارد در این حوزه بسیار دشوار و پرهزینه فعالیت کنیم. مگر قرار است ما با این نوع تبلیغاتی که هیچ سودی برای منافع ملی ما ندارد و پایههای منافع ملی ما را مستحکمتر نمیکند و صرفا یک کار تبلیغاتی است، وارد چنین عرصههایی شویم؟ در این صورت حتی اگر هم موفق شویم، دستاوردهای آن در حد پروژه آپولو خواهد بود. آمریکا در پروژه آپولو، صرفا برای رقابت تبلیغاتی، وارد عرصهای شد که دستاورد علمی چندان چشمگیری هم نداشت و هنوز هم پس از گذشت چندین دهه از انجام آن، افراد مطلع لزوم انجام چنین پروژه پرهزینهای را زیر سؤال میبرند. برای مثال بسیاری میپرسند اگر این پروژه مفید و ثمربخش بود، پس چرا آن را ادامه ندادند؟ اصلا آمریکا از انجام پروژه آپولو اهداف علمی و فناوری نداشت و میتوان گفت پس از اتمام این پروژه، همه آن هزینهها بر باد رفت و آن پروژه، امروزه فقط بخشی از موزه تاریخ را تشکیل میدهد و کاربرد دیگری ندارد. یعنی هزینههای بسیاری شده است که به جز در عرصه تبلیغات، دستاورد دیگری نداشت. شاید به همین دلیل باشد که بسیاری از کارشناسان پیشنهاد میکنند کشورهای علاقهمند به فناوری فضایی، به جای سرمایهگذاری در فناوری فضایی سرنشیندار که پرهزینه است و کاربردی ندارد، در حوزههای کاربردیتر مانند مخابرات که هم کمهزینه است و هم بسیار کاربردی، فعالیت کنند. به نظر من هم این پیشنهاد بسیار درست و بجاست و باید از گروهی که اسناد بالادستی را تنظیم کردهاند، پرسید هدفشان از تنظیم چنین اسنادی چه بوده است؟ باز هم تأکید میکنم که شاید شرایط و وضعیت جامعه در 10 سال پیش ایجاب میکرد که چنین سندی تصویب شود ولی شرایط و وضعیت جامعه در روزگار ما تغییر کرده است و چیزهای دیگری را میطلبد. هرچند شاید در برخی موارد، تغییر اسناد بالادستی به ضرر کشور باشد، اما در موارد اینچنینی شاید لازم باشد با یک عزم و اراده ملی، به بررسی دوباره این اسناد پرداخت و پرسید آیا ضرورتی دارد که چنین پروژههایی در وضعیت کنونی جامعه انجام شود یا خیر و اگر لزوم انجام آن کار به شکل علمی و نه احساسی، اثبات شد، درباره ادامه مسیر یا تغییر آن تصمیمگیری شود. برای مثال بررسی شود زمانی که محمولههای زیستی مانند میمون به فضا پرتاب شد، به چه نتایجی رسیدیم و چه دستاوردهایی در زمینههای علمی و فناوری داشتیم و درنهایت نتیجه بگیریم که به سود ماست كه این مأموریتها ادامه پیدا کند یا خیر و اگر دیدیم پرواز انسان به فضا، عملا سود چشمگیری برای جامعه ندارد، بهتر است تغییر مسیر دهیم. برخی هم میگویند اگر در زمینه اعزام انسان به فضا تبلیغات شود، اما در نهایت در سال 1404 به هدفمان نرسیم، ممکن است تأثیر نامطلوبی بر افکار عمومی داشته باشد. پس بهتر است چنین برنامهریزیهایی با دقت و همهجانبهنگری بیشتری انجام شود. این پیشنهاد کارشناسان هم تا حدود زیادی درست است، اما در نظر داشته باشید در کشور ما که پس از هر انتخابات، گروهی که بر سر کار میآید، پرونده گروهی قبلی را میبندد، پیشبینی یا برنامهریزی برای 10 یا 20 سال آینده که معلوم نیست چه گروهی بر سر کار میآیند و آیا برنامهریزی این افراد را قبول دارند یا نه، بیمورد است. در نظر داشته باشید اگر من رئیس مؤسسه یا نهادی هستم، باید در محدوده همان زمانی که رئیس هستم، قول بدهم تا فردا هم بتوانم جوابگو باشم. کار اشتباهی است که اگر من عهدهدار مسئولیتی چهارساله شدم، قول برنامههای 40ساله را بدهم. البته اگر موضوعی به شکل قانون در آمد، همه موظفند به آن عمل کنند، اما ممکن است دولت بعدی به مصوبه دولت قبلی اهمیت ندهد. پس صحبت درباره اینکه ما 10 سال بعد چنین پروژهای را انجام خواهیم داد، شاید چندان هم درست نباشد. البته یکی از ویژگیهای میزهای ادارات دولتی، دادن همین وعدههای دور از دسترس است. به نظر من بهتر است مسئولان پژوهشگاهها، به جای آنکه درباره آینده دور وعده بدهند، درباره دستاوردهای خود در دورهای که مدیریت کردند، سخن بگویند. من در دوره قبلی هم به مسئولان گفته بودم قولهایی بدهید که بتوانید در دوره مدیریت خود به آن عمل کنید. آقای «ربیعی» وزیر کار و امور اجتماعی دولت کنونی در مصاحبهای میگوید دولتها مسابقه دوی امدادی ندارند که هر دولتی، کار دولت قبلی را پیش ببرد بلکه هر دولتی که روی کار میآید، انقلاب میکند؛ یعنی از نو برنامهریزی میکند. و سخن پایانی؟ سازمان فضایی هند در دهه 1340 (1963) و سازمان فضایی ما در سال 1382 تشکیل شد. این دو سازمان یک وجه مشترک دارند؛ آنها در 55 سال فعالیت خود، هشت رئیس داشتند و ما هم در 13، 14 سال فعالیت، هشت رئیس و این یعنی نداشتن ثبات در مدیریت و برنامهریزی. اگر ثبات برنامهریزی و مدیریت نداشته باشیم، دستاوردهای طولانیمدت هم نخواهیم داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.