کابوسهای یک ذهن مالیخولیایی
جواد طوسی
بخش قابلتوجهی از تولیدات تئاتری ما طی این سالهای اخیر به «تئاتر تجربی» اختصاص داشته است. چنین گرایشی در جامعه در حال گذار کنونی (با این طبقهبندی ناهمگونش)، جنبههای مثبت و منفی خودش را دارد. اساسا نگاه تجربی زاییده جامعه مدرن است. منتها درک غلط و سطحی و خامدستانه از تجربه، فرم و مدرنیته میتواند ما را در چاه غریبی بیندازد. جامعهای که به دلایل گوناگون، نه از سنت بهطورکامل بریده و نه مدرنیسم را به شکل عمیق و همهجانبه تجربه کرده، با وضعیت پارادوکسیکالی همراه است. از سویی نسلهای جوان به لحاظ واپسزدگی نسبت به سنت (بهویژه قالبهای کلاسیکش) در جامعه سیاستزده معاصر، شیفتگی کاذب و افراطی به فرم، لحن و بیان ساختارشکنانه دارند. از سوی دیگر در بطن جامعه با معضلات اجتماعی/ اقتصادی و فقر فرهنگی در بخشی از اقشار و طبقات اجتماعی مواجهیم که هجوم بیامان به متنها و اجراهای مدرن و غیرخطی و متکی به فرم باعث خلأ آسیبشناسی اجتماعی و بیتفاوتی نسبت به اینگونه شرایط منحط در اقشار فرودست و آسیبپذیر جامعه میشود. حتی اگر بپذیریم که تئاتر مدرن با طبقه متوسط و اقشار فرهنگی جامعه سروکار دارد، اقتضائات جوامع پیوندخورده با سنت و مدرنیته این است که وصف حال زمانه خود باشند و تصویری واقعبینانه از هر دو حوزه بُرخورده با سنت و مدرنیته و تناقضات موجود در آن ارائه دهند. آرش سنجابی که نمایشنامه «پوستانداختن» را در یک ماه اخیر روی صحنه برده بود، دغدغه تئاتر تجربی و حس و بیان شاعرانه را دارد. این گرایش و علاقه او را در مستندهای پرترهای که در مورد مسعود کیمیایی، محمود دولتآبادی، زندهیادان عباس کیارستمی و محمدعلی سپانلو ساخته و ترجمههایش و... میتوان بهوضوح شاهد بود. نمایشنامه «پوستانداختن» اقتباس آزاد از رمان «شهر همنوازان سپید» نوشته بختیار علی است که آرش سنجابی سبک و شیوه نگاه این نویسنده مشهور کردستان عراق را نوعی رئالیسم جادویی شرقی میداند. سنجابی در این تجربه تئاتری به جابهجایی آدمها و موقعیتها و رفتوبرگشت زمان میپردازد و از دل این مناسبات و شرایط دفرمه، فضای کابوسگونهای را رقم میزند که عشق، مرگ، جنون، اندوه، پوچی، نیاز و ازدسترفتگی و ... با هم کولاژ شدهاند. آرش سنجابی نشان میدهد که موضع و دیدگاه دارد و میخواهد نقبی به فضای هذیانی این روزگار ما بزند، ولی ایکاش رئالیسم جادویی موردنظرش را در این دنیای سرد و خشونتزده اپیزودیک و پراکنده، ملموستر و دستیافتنیتر به اجرا درمیآورد. بازیهای توماج دانشبهزادی و پژمان جمشیدی، دو نقطه درخشان این اجراهستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.