|

مرثیه‌های ریلكه

فراسوی زندگی

پارسا شهری: «مرثیه‌های دوئینو» یكی از دفترهای شعرِ راینر ماریا ریلكه، شاعر مطرح است كه دَه مرثیه را در بر دارد. این مرثیه‌ها را البته در زبان فارسی به سوگ‌سروده یا سوگ‌نامه هم ترجمه كرده‌اند، اما چنان‌كه مترجم این كتاب در مقدمه خود می‌نویسد «ریلكه محدودیت‌های بشری را صرفا به سوگ نمی‌نشیند، بلكه او انسان را به‌رغم تمام این محدودیت‌ها می‌ستاید.» بنابراین او واژه مرثیه را با این معنی نزدیك‌تر دانسته و آن را انتخاب كرده است. دَه مرثیه ریلكه علاوه‌بر مقدمه‌ نسبتا مفصلِ مترجم درباره مقوله ترجمه شعر، مؤخره‌ای نیز دارد شامل یادداشت‌هایی از دیوید یانگ، كه بر هر دَه مرثیه شرحی كوتاه نوشته و مترجم نیز آن‌ها را در بخش یادداشت‌های آخر كتاب آورده است. یانگ، مرثیه یكم ریلكه را در نقطه ‌مقابل اشعار بلند در سنت غربی می‌داند كه با همت‌طلبی از یكی از منابع الهام آغاز می‌شود و می‌نویسد در نظر ریلكه شاعر تنها و بی‌یاور است. او در همین شعر نشان می‌دهد كه جهان انسان‌ها جهانی واگردانیده است چراكه ما همه‌چیز را به زبان ترجمه/ واگردان می‌كنیم، برخلاف حیوانات كه همه‌چیز را مستقیما تجربه می‌كنند. در غالب این شعرها ریلكه رویكرد تازه‌ای به فرشتگان دارد، و به‌زعم یانگ مضمون تماس با فرشتگان را تكرار می‌كند. چنان‌كه در مرثیه دوم با پیش‌كشیدن این مضمون، بر فناپذیری انسان و جایگاه بی‌دوام آن تأكید می‌كند. «فرشتگان همگی دهشت‌آورند. ای پرندگانِ روح، می‌دانم كه شما تقریبا كُشنده‌اید، اما وای به من، كه همچنان سرودتان را می‌خوانم.../ در مقابل: مایی كه همزمان با حس‌كردن‌هامان خودمان را نابود می‌كنیم و به هر بازدمی هم، ای وای، خودمان را بیرون می‌ریزیم؛ بوی ما از خاكستری به خاكستر دیگر هر دم كاسته‌تر می‌گردد...» مترجم در ابتدای مقدمه با اشاره به این گزاره مرسوم در بین طیف مخالفان برگردانِ شعر، كه «ترجمه شعر محال است» می‌نویسد: «حتا اگر این حرف درست باشد، باز هم مترجمی كه این محال را می‌آزماید حس می‌كند باید به‌نوعی كارش را توجیه كند و یا دست‌كم به خواننده توضیح بدهد كه با چه نوع ترجمه‌ای روبه‌روست.» و بعد خود شرحی بر ترجمه خود می‌آورد. او معتقد است «وظیفه اصلی هر مترجمِ شعر آن است كه زبان ترجمه‌اش را چنان انتخاب كند كه از زبان نثر متمایز باشد و در این راه وزن اساسا ترجمه را از نثر متمایز می‌كند.» درعین‌حال او «وزن» را بخشی از پیام و معنای شعر ریلكه می‌داند. اما درباره منبع اصلی ترجمه نیز در مقدمه اطلاعاتی هست. این ترجمه از روی ترجمه آ. پولین جونیور صورت گرفته، كه متنی دوزبانه بوده است از دو دفتر شعر ریلكه: «مرثیه‌های دوئینو» و «غزل‌های اورفه». امانت‌داری و وفاداری به متن اصلی و ترجمه روان، از ویژگی‌هایی است كه مترجم را به انتخاب این ترجمه از ریلكه فراخوانده. از دیگر نكات این كتاب، دوزبانه‌بودنِ آن است. درنهایت چنان‌كه در شرح یانگ نیز آمده است تمام دَه مرثیه ریلكه با هم در ارتباط‌اند و در یك حال‌وهوا نوشته شده‌اند. ریلكه این دو دفتر شعر را در زمانی نزدیك به دو هفته نوشته است و به‌قول خودش «فقط در عرض چند روز طوفانی ‌وصف‌ناپذیر، گردبادی ذهنی و روحی، مانند شرایط هوای دوئینوی آن روزها، هر سلول و هر بافت تن مرا از هم می‌شكافت.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.