نشستی برای بررسی مهمترین جنبش هنری ایران
«سقاخانه» فراتر از یک سیاست فرهنگی
در نشستی که شامگاه سهشنبه 25 آبان در محل سالن همایشهای فرهنگستان هنر برگزار شد، جواد مجابی، ایرج اسکندری، بهنام کامرانی و مهدی حسینی ریشههای شکلگیری، بستر اجتماعی و تأثیر جنبش هنری «سقاخانه» در هنر معاصر ایران را از زوایای مختلف مطرح و بررسی کردند. نقاشی سقاخانه جریانی هنری بود که در دهه 40 شمسی با استفاده از عنصرهایی از هنر مدرن و برخی از عنصرهای تزئینی هنرهای سنتی و دینی، در ایران شکل گرفت و تأثیر شگرفی بر دگرگونیهای هنر نوگرای ایران و حتی نوآوریهای عرصه خوشنویسی از خود باقی گذاشت. در آغاز مهدی حسینی، مدیر پروژه برگزاری نمایشگاه آثار هنرمندان جنبش سقاخانه در مؤسسه فرهنگی هنری صبا هدف از برگزاری این نمایشگاه را بهنمایشگذاشتن آثار کمتر دیدهشده هنرمندان این جنبش که در گنجینه فرهنگستان هنر موجود بوده، عنوان کرد. حسینی استفاده از عنوان «جنبش» به جای مکتب یا سبک هنری را برای این آثار شایستهتر دانست، چراکه در اصطلاح حرفهای و دانشگاهی، رویدادهایی که حدود صد یا 110 سال استمرار داشتهاند، را با عنوان مکتب یا سبک بررسی میکنند. این در حالی است که شکلگیری، شکوفایی و پایان فعالیت هنرمندان نقاش سقاخانه زمان زيادي نميگذرد. جواد مجابی که درباره تاریخچه آثار سقاخانه صحبت میکرد نقاشی را مانند دیگر هنرها و ادبیات، دارای دو بعد جهانی و بومی دانست. مجابی یادآور شد بیان جهانی آثار، از میراث بشری و نوعی برایند و تأثیر فرهنگها بر یکدیگر سخن میگویند، اما بیان بومی، بازتابی ناب و خالص و مبتنی بر سنتهای یک جامعه است. مجابی سقاخانه را بخش کوچکی از نقاشی ایران دانست و تأکید کرد اصطلاح «نوآوران سنتگرا» یا «نوآوران آزاد» جایگزینهای بهتری برای درک آثار هنرمندان این جنبش است، چراکه اصطلاح سقاخانه صرفا اصطلاحی بوده که «کریم امامی» در برخورد و مواجهه خود با این آثار به کار برده و این واژه قادر به تفسیر و تحلیل کلیت و همه اندیشه و ابعاد آثار هنرمندانش نیست. این هنرمند و شاعر، نگاه و جنبش سقاخانه را فقط یک سیاست فرهنگی ندانست و از آن به عنوان امری ناگزیر در سیر طبیعی و رجعت ارزشها به گذشته تعبیر کرد. در ادامه «ایرج اسکندری»، دیگر سخنران حاضر در این نشست، از جنبش سقاخانه به عنوان مهمترین جنبش هنری در سالهای 1320 تا امروز نام برد و گفت: جنبش سقاخانه با هدف تأکید بر تشخص ملی و هویت بومی و بهنوعی مقابله با اقتباس از هنر غربی شکل گرفت. اسکندری از تفاوت نگاه و گرایشهای متنوع هنرمندان این جنبش به عنوان مهمترین ویژگی آثار آنها نام برد و یادآور شد جنبش سقاخانه بعد از انقلاب اسلامی باز هم موردتوجه قرار گرفته و با نگاه و عناصری متفاوت و نشئتگرفته از جامعه و رویدادهای جدیدش ادامه پیدا میکند. وی خاطرنشان کرد: مجموعه عوامل و ویژگیهایی در این شیوه و رویکرد وجود دارد که بسیار درخور تأمل است، چراکه در دورههای مختلف تاریخی، حتی بعد از دهه 70 باز هم توجه به این رویکرد بین هنرمندان دیده میشود. اسکندری بررسی جنبش سقاخانه را به دليل ضرورت و تکیه بر برخی موارد مانند پشتوانه اعتقادی، نگاه دولتمردان و حمایت مدیران فرهنگی آن زمان، اهمیت دفاع و پررنگبودن این جنبش را برای هنر ایران در مقطعهای مختلف تاریخ ایران ضروری دانست. این نشست با موضوع «کشف زبانی» در آثار هنرمندان جنبش سقاخانه از سوی «بهنام کامرانی» ادامه پیدا کرد. کامرانی سخنان خود را با اشاره به تأسیس دانشكده هنرهای تزئینی و اهمیت و تأکید بانیان آن بر عناصر ملی و سنتی و از طرف دیگر، حمایت حکومت وقت از ضرورت بازنگری و شکلگیری این جنبش آغاز کرد. این هنرمند هم تفاوتها و شباهتهای میان آثار این هنرمندان را نکته مهمی در تحلیل و تأویل این آثار دانست و خاطرنشان کرد این تفاوتها جنبههای زبانی خاصی را برای این آثار تعریف میکند که زاویهای جدا از سفارشی یا دولتیبودن و نبودن این آثار را مطرح میکند. کامرانی ضمن اشاره به استفاده از ابزار و مصالح معمولی و حتی بیکیفیت در خلق این آثار به قدرت خاص در شیوه منحصربهفرد اجرائی و استفاده از موتیفهای منحصربهفرد در آثار هر کدام از هنرمندان جنبش سقاخانه اشاره کرد و گفت: تنوع و تفاوتهای نقوش و رویکرد هر هنرمند و شیوه منحصربهفردش از این جنبش آثاری به وجود آورده که از آنها میتوان به عنوان خالصترین جنبههای مدرنیسم در ایران نام برد. در ادامه این نشست، مهدی حسینی ضمن انتقاد از تعریف و خاطرهای که پرویز تناولی از شکلگیری جنبش سقاخانه دارد، اذعان کرد: از زمان بهقدرترسیدن پهلوی اول و دوم، سیاست فرهنگی به دنبال یک نگاه معاصر و ملی در فرهنگ تصویری ایران بود. او فزود: تأسیس مدرسه صنایع قدیمه درست در مقابل مدرسه صنایع مستظرفه، مهمترین اقدام برای پایهریزی جریانی مهم و تأثیرگذار و از طرفی تجربهای نو بود. حسینی از تأسیس دانشكده هنرهای زیبا در سال 1319 به عنوان گامی دیگر در راستای رسیدن به هدف موردنظر که همان داشتن هنری ملی بود، نام برد. او همچنین در بخشی از سخنانش به بیانیه (مانیفست) پایهگذاران این جنبش که بسیار مستند و مستدل بود، اشاره و بندهایی از آن را قرائت کرد. برقرای ارتباط سریعتر میان مشاغل و مراکز هنری، ایجاد مرکزی برای پژوهش هنر ایرانی و کوشش برای شناسایی داشتههای خویش، داشتن هویت راستین و بینیازشدن هنرمند ایرانی از تقلید، بخشهایی از بیانیهای بود که مهدی حسینی به آن اشاره کرد. این نشست با پرسش و پاسخ بین حاضران و سخنرانهای جلسه خاتمه یافت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.