یادداشتی بر نمایش «آخرین انار دنیا»
شاعرانهای از عشق و جنگ
شکوفه رنجبر: نمایش «آخرین انار دنیا» براساس رمانی به همین نام از بختیار علی، نویسنده کُرد نوشته شده. توقع عمومی بر آن است که نمایش برگردان آنچه در رمان گفته شده، باشد و نمایش هم این توقع را تا حد زیادی برآورده میکند، ولی نمایش آخرین انار دنیا درعینحال دنیایی دارد مختص به خود و چهبسا در لحظاتی آنقدر مختص به خود که از خط داستانی رمان فاصله میگیرد، صحنههایی جدید میآفریند و بعضی وقایع را به سلیقه خودش تغییر میدهد. این نکته همان چیزی است که به نمایش، زندگی مستقلی میبخشد و این زندگی است که ابتدای نمایش در جلو دکوری که در نگاه اول گاری به نظر میرسد، جاری میشود. مردان و زنانی که در حال نمایش هستند و در این میان عاشق میشوند. زنی حامله است و مردی با چتری قرمز رژه میرود و دیگری با لباس عروس آمده. بااینحال صحنه نمایش مهآلود است تا ما را برای ناخوشیهای پیشرو آماده کند. جنگ از راه میرسد و صدای مهیب گلولهها جمعیت نمایش را لرزان میکند. آدمها کشته میشوند و بر زمین میافتند. جنبوجوش زندگی در چند لحظه از بین میرود تا زشتی یکی از مهمترین تمهای نمایش به این وسیله پیش چشم تماشاگر مجسم شود. از این لحظه به بعد جنگ به مفهومی بدل میشود که وقایع نمایش را نمیتوان مستقل از آن تعریف کرد. جنگ در جایجای نمایش حضور دارد و واقعیت تلخ خود را به تماشاگر گوشزد میکند. مظفر صبحدم، که راوی نمایش (و رمان) است، بهواسطه جنگ سالهای مدیدی را در بیابان گذرانده. او شاید نزدیکترین شخصیت نمایش به رمان است. مظفر از همان ابتدا تماشاگر را مورد خطاب قرار میدهد و از او میخواهد به خاطر روایت نامنسجم و ازهمگسیختهاش بر او خرده نگیرد و ابراهیم پشتکوهی، که از او انتظار نداریم در هیأت یک راوی صرف درآید، از تماشاگر اجازه میگیرد تا توالی وقایع را برهم بریزد و داستان را از صحنهای آغاز کند که سه دوست - سریاس صبحدم، محمد دلشیشه و نسیم شاهزاده- زیر درخت آخرین انار دنیا گرد هم آمدهاند. ما درخت را نمیبینیم اما میوهاش را چرا؛ میوهای که نمادی میشود برای عشق و گمگشتهای که در صحنه بعد دل محمد دلشیشه را میشکند. محمد دلشیشه قلبی دارد از بلور و حرف نمیزند (برخلاف رمان) و اصلا چه لزومی دارد حرف بزند؟ عشق محمد دلشیشه خود فریاد میزند و ناکامماندن این عشق محمد را به محاق مرگ میکشاند. مرگ محمد معصومانه تصویر میشود. او که «قربانی عشق» است زیر باران و در میان امواج سیلی خروشان به خانه خواهران سپید راه مییابد. انگار دستی تقدیرگون او را بدون اینکه بداند، به سوی عشق میراند. محمد از میان کوچه ناگهان غیب و در اندکزمانی در داخل خانه دو خواهر ظاهر میشود (اینکه چگونه در یک چشم بههمزدن از جایی به جای دیگر صحنه میرسد خود از اولین مصادیق ترفندهایی است که در نمایش هر لحظه بیننده را غافلگیر میکند). محمد دلشیشه میمیرد؛ با قلبی تپنده و سرخ که از زیر پیراهنش هم پیداست. مرگ محمد دلشیشه و مرثیهای که به وسیله گروه نوازنده- بازیگر برای او خوانده میشود، بیننده را بسیار متأثر میکند اما مرگ او نقطه پایان عشق نیست. عشق دست به دست میشود و مثل انار شیشهای پایدار میماند. پشتکوهی لحظه فروافتادن محمد از روی دورترین دیوار صحنه را همزمان با بههمرسیدن دو برادر (سریاس اول و دوم) قرار میدهد تا عشق محمد نمیرد و به وسیله دو سریاس ادامه یابد. سریاسها هم شخصیتهای نمادینی هستند. سه انسان که نامهای مشابهی دارند (و به بیانی سرنوشتی مشابه). آنها در مواجهه با پدری قرار میگیرند که دنبال پسرش است اما نمیداند کدام سریاس فرزند اوست. سریاس اول لوطی بازار است. جوانمرد است اما کتاب هم میخواند. پرفسوری است که شبهای تاریک گاریچیها را روشن میکند. او در صحنه بازار که به زیبایی روی گاری تصویر شده، برای دفاع از حقوق همقطارانش کشته میشود. کشتهشدن سریاس اول در نمایش از مابازایش در رمان قهرمانانهتر است. کارگردان بنا بر شخصیتی که از سریاس اول سراغ داریم (او در میان «کارد و شقههای گوشت» بزرگ شده اما کتاب میخواند و تفکر میکند) او را به شکل دراماتیکی در چنگال مردان نقابدار (که چه از حیث رفتار و چه از نظر ظاهر بیشباهت به تروریستهای داعش نیستند، توجه کنید که اولین منطقه عراق که به وسیله داعش به تصرف درآمد، شنگال بود که ساکنان آن کردهای ایزدی بودند) میاندازد. سریاس بیدفاع است. او با مردانی که او را مانند ذرهای سبک پیچ و تاب میدهند و از اینسو به آنسو میگردانند، هیچ زدوخوردی ندارد اما در چنگال آنان آن قدر غلت میخورد و خاکی میشود تا بالاخره میمیرد. جلادان بر سرش خاک (آرد) میریزند. او خاکی میشود و به زمین میافتد اما بدن او ناگهان بر فراز دیوار اول صحنه پدیدار میشود تا در مقام دومین قهرمان با مرثیهای سوزناک به خاک سپرده شود. سریاس دوم و سوم هم به سرنوشتی مشابه سریاس اول گرفتار میشوند. یکی اسیر میشود و آخری میسوزد. نماد آنها انار شیشهای است و یک مرغ سحر که به دست دیکتاتور نمایش یعقوب صنوبر کشته میشود. پشتکوهی این سرنوشت تراژیک را استادانه روایت میکند. او صحنههای کلیدی رمان را گلچین میکند و بهناچار از بسیاری از توصیفات و شخصیتهای داستان میگذرد. با وجود جابهجایی روایتها شاکله خط داستان از دست نمیرود و صحنهها به شکل جادویی در یکدیگر محو (دیزالو) میشوند، بیآنکه دکور تغییر کند یا تماشاگر متوجه این تغییر شود. پشتکوهی همچنین بهجز دستبردن در توالی وقایع رمان در خود روایت هم شیطنتهایی میکند. او جنسیت یکی از شخصیتهای رمان یعنی ندیم شاهزاده را تغییر میدهد و او را به زنی با نام نسیم شاهزاده (که در رمان اسم پدر ندیم است) تبدیل میکند. این یعنی همان چیزی که در کل رمان آکنده از جنگ و سیاهی بختیارعلی کم بود: زنی که مادر است و هرچند کور اما بصیرتش راهگشاست. نسیم شاهزاده مانند ندیم «کوری دهنلق» نیست. اتفاقا مادریاست که وقتی پاهایش به دست جلاد قطع میشوند، فقط به «بچهها»یش فکر میکند. نسیم شاهزاده انگار شخصیت سیدجلال شمس رمان را هم در خود دارد. بریدهشدن پاهای او (با تمهید استفاده از باریکههای کاغذی قرمز بهجای خون جاری) هم یکی از صحنههای تکاندهنده نمایش است. پشتکوهی به ما نشان میدهد مردی که پای نسیم را میبُرد، چگونه جلاد شد و همچنین میبینیم دستان جلاد حتی زیر دستکشهای چرمی ضخیم، باز هم به خون نسیم آغشته میشود. روایت بصری این همه وقایع ناگوار در بستر جنگ، اما به سادگی میتواند به ورطه احساساتیگری بغلتد. پس کارگردان برای جلوگیری از این اتفاق، به ابزار کلاسیک کامیک رلیف پناه میبرد؛ یعنی صحنههایی شاد را در میان صحنههای غمناک میگنجاند تا تماشاگر در احساسات سوگوارانه گم نشود. در این نمایش، صحنه اجرای آهنگ درخواستی در رادیو و البته صحنه بازار، از چنین کارکردی برخوردارند. نکته منحصربهفرد دیگر این نمایش، به بازیگران بازمیگردد. آنها آمادگی بدنی بسیار بالایی دارند و با حرکات بدنی سخت، طول و عرض دکور نهچندان بزرگ و پرفرازونشیب را چنان طی میکنند که بیننده را به یاد حرکات سیرکبازان میاندازند. بازیگران این نمایش، آواز میخوانند و ساز هم میزنند. هر کدام در صحنهای به تنهایی یا در معیت دیگر بازیگران روی صحنه میآیند تا ضمن حفظ توازن صحنه، همه این تواناییها را به رخ تماشاگر بکشند و یادآوری بکنند بازیگر نمایش باید بتواند همه این تواناییها را در کنار هم داشته باشد. چیزی که در تعداد زیادی از بازیگران تئاتر یافت نمیشود. دکور نمایش هم از دیگر خصوصیات یگانه آن است. دکوری که در نگاه اول، تخت و دوبعدی و در استفادههای بعدی از آن در مدت نمایش سهبعدی به نظر میرسد. دکور از دو خط مایل و متقاطع تشکیل شده که یکی در جلو و دیگری در عقب قرار دارد و در این میان هم، فاصلهای در نظر گرفته شده که از دید بیننده پنهان است. صحنه نمایش روی خطوط متقاطع، در فضای میان آن دو و در جلوي کل دکور پراکنده شده و در بسیاری از مواقع، وقتی در سطحی از دکور اتفاقی در حال رخدادن است، در سطحی دیگر، داستان دیگری در حال رخ دادن است. دکور هم چنین هویتهای مختلفی به خود میگیرد؛ کوهی میشود که درخت انار در آن روییده است، خانهای میشود که خواهران سپید در آن زندگی میکنند، گاریاي میشود که دستفروشها روی آن سبزی و میوه میفروشند (همان گاری سریاس اول یعنی سینه کژال رمان که کمی بزرگتر شده)، تخت بیمارستانی میشوند که آخرین سریاس روی آن نشسته و در آخرین صحنه به طرز دور از انتظاری، با چند تغییر به کشتیای تبدیل میشود که راوی رمان داستان را از آنجا برای ما روایت میکند. اینبار اما مظفر صبحدم، اودیسهوار در دریاهای نامعلوم سرگردان نیست. او که مصر است، پس از نابودی سریاس اول و اسارت دومی، برای سومین سریاس کاری کند سوار بر کشتی خشکی را مییابد، امید را میبیند و بهاینترتیب نمایش با به پایانرسیدنش نوید خروج را از دنیای سیاه و جنگزده رمان میدهد. هرچند سه سریاس نمادی از نسلهایی هستند که در آتش جنگ کشته میشوند، به زندان میافتند یا میسوزند، ولی عشق و امید دو ناجی هستند که با حضوری پررنگ در نمایش، نوید برونرفت از برهوت جنگ را به همراه دارند و این نکته تنها به کردستان و جنگهایی که در مناطق کردنشین درگرفته محدود نمیشود؛ چه نویسنده رمان بختیار علی خود از اشارات مکرر به منطقه جغرافیایی رمان و اینکه این اتفاقات بر سر مردم کُرد نازل شده، خودداری میکند تا روایتش جهانشمول باشد و پشتکوهی این عمومیت را یک پله فراتر میبرد. او فضای جنوب ایران و بهطور اخص زادگاهش، هرمزگان، را با نمایش درمیآمیزد. ترانهها، فارسی، کُردی و بندری هستند. لباسهای زنان هم از چنین حالتی برخوردار است. نمایش با نوایی از مراسم «زار» در جنوب ایران تمام میشود؛ تا بار دیگر اثبات کند مسائلی مانند جنگ، عشق و امید مرزهای جغرافیایی را در هم مینوردند و تئاتر این قابلیت را دارد که تفاوتها و اختلافات را به هم گره بزند و سرودی یکصدا از دل آن برآورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.