به یاد «لئونارد کوهن»که در ۸۲ سالگی درگذشت
خلاقیت در دوران کهنسالی
عبدالرحمن نجلرحیم- عصبشناس و عصبپژوه
هماکنون با ازدیاد عمر متوسط، بهمراتب هنرمندان بیشتری به مرز حداقل 70 سال میرسند و میتوانند زندگی مفید، فعال و خلاقی داشته باشند. این موضوع باعث ظهور نوعی خلاقیت هنری کهنسالی شده است که شاید در قبل کمتر شاهد آن بودیم؛ بهعنوانمثال، اگر لئونارد کوهن ۸۲ سال عمر نمیکرد، نمیتوانست ترانه عمیق و پراشارهای چون «آهسته» را خلق کند که محتوا و فرمی عاشقانه متناسب با سن او پیدا میکند. این فقط مغز لئونارد کوهن پابهسنگذاشته است که با این خلاقیت شگفتانگیز، میتواند ترانه این آهنگ را تصنیف کند، آهنگش را بسازد و با حنجرهای که 50 سال تارهای صوتیاش به وسیله مغزش تعلیم دیده، اجرایش کند. در این آهنگ بهیادماندنی او از دلایل آهستگی خود در انجام کارها میگوید و تأخیری که در اعمال او دیده میشود که میتواند نشانه کهنسالیاش تلقی شود یا خبر از نزدیکی مرگش دهد، ولی او به ظرافت عمیق و تکاندهندهای، در ترانه و آهنگ تأکید میکند که این نشانه ضعف و درماندگی دوران کهولتش نیست، بلکه نشانه تأمل و میل به مکث روی داشتهها و لذایذ زندگی است؛ عادتی است که از دوران کودکی با او بوده است. او در این ترانه معصومانه به گفتههای مادرش در دوران کودکی استناد میکند و از بستن بند کفشش میگوید که چقدر طول میکشیده تا آماده رفتن شود. چه باک که دیر میرسیده، ولی بالاخره میرسیده است. او در این ترانه بارها تکرار میکند که آهستگی عادت اوست، نه ناشی از پیری و زوالش. صدای عمیق خسته، شکسته و پرکشش و جذاب، مملو از عشق و میل به زندگی لئونارد کوهن کهنسال در «آهسته»، ترانه جاودانهای از او بهجا گذاشته است که از نعمت ماندگاری خلاقیت در دوران کهنسالی او ناشی میشود. این موهبتی برای همه دوستداران هنر است که بر گستره فهم و آگاهی خود از عمق هیجانات و احساسات انسانی بیفزایند. در ترانه دیگری با عنوان «آیا من تو را دوست داشتهام؟»، مغز کهنسال کوهن به همه خاطرات گذشتهای که میتوانسته اتفاق افتاده باشد، با سؤال شک روبهرو میشود. تردید نسبت به همه چیزهایی که در سالهای طولانی میتواند بر او گذشته باشد و در انتها این سؤال بزرگتر که آیا من در طول اینهمه سال قادر به انجام همه این کارها بودهام و میتوانستم از پس عشقورزیدن، نیازداشتن، دعواکردن، خواستن، ترککردن و توانستن برآیم. او مکان و زمان را هم زیر سؤال میبرد و به خاطراتی مبهم از باران نوامبری، شکوفهدادن درخت لیمو و پژمردهشدن بادام در بهار و تابستان یا همیشه زمستان، اشاره میکند و حتی تکیهدادن خود به میز چوبی قدیمی را زیر سؤال میبرد و میپرسد که آیا چنین کسی بوده است که بگوید تا ابد دوستش دارد؟ آیا حالا بالاخره همهچیز تمام شده و سروسامان گرفته است؟ درنهایت میگوید آیا اصلا مهم بوده است که کسی را دوست میداشته؟ در مقابل همه این سؤالات، او انتظار جوابی از کسی ندارد. تنها کوهن در کهنسالی و با مرور خاطرات در پردهای از ابهام آمیخته با واقعیت و رؤیا، میتواند به چنین ترانه ناب عمیق و فلسفیای در سیر خلاقیت دیررس خود برسد و استخوان ما را از هیجان به لرزه درآورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.