آفتهای ترویج علم
اهمیت نگاه انتقادی در انتقال اطلاعات
حسین شیخرضایی. عضو هیأتعلمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران
از آنجا که همه ما دوستدار مفهوم علم و ترویج علم هستیم، خوب است به این موضوع بپردازیم که چه عواملی علم و ترویج علم را تهدید میکند. به نظرم خوب است افرادی که در حوزه ترویج علم فعال هستند، به سه موضوع توجه کنند که ممکن است ترویج علم را دچار مشکل کند. من ابتدا این موارد را بیان میکنم و در انتها میگویم به نظر من چه راهحلی برای این مشکل وجود دارد. یکی از این موارد «علمزدگی» است. اگر به تعریفهای ارائهشده از مفهوم علمزدگی مراجعه کنیم، میبینیم بیشتر از سنخ نوعی جهانبيني است. کسی که دانشمند است و کار علمی میکند، لزوما علمزدگی را قبول ندارد. به طور خلاصه این جهانبيني میگوید تنها منبع تولید حقیقت در این عالم، علوم تجربی است و هیچ منبع دیگری (از جمله ادبیات، علوم انسانی، فلسفه، ریاضیات، هنر و...) ما را به حقیقت نمیرساند. این بينش مدعی است اقتدار تولید حقیقت در جهان در دست علوم تجربی است. این نگرش که ممکن است در برخی از فارغالتحصیلان علوم تجربی و مهندسی هم دیده شود، معمولا همرا با تخفیف و دستکمگرفتن رشتههای دیگر است. باز هم تأکید میکنم که این نگرش، بخشی از علم نیست، به بیان دیگر میتوان علم را باور داشت اما این نگرش را نپذیرفت و علم تجربی را در جایگاه معتدلتری دید. به نظر من یکی از چیزهایی که ممکن است ترویج علم را تهدید کند، موضوع علمزدگی است. در مقابل فناوری و دستاوردهای آن، طیف بسیار گوناگونی از نظرها وجود دارد؛ از یک طرف فناوریپرستی و از طرف دیگر فناوریهراسی. برخی از افراد صددرصد و مطلق مخالف فناوری و مدعی هستند که فناوری موجب تباهی ما میشود یا فناوری ارزشهای انسانی را زیر پا میگذارد و امثال آن. در کشور ما هم برخی از افراد با فناوری و بهویژه با فناوریهای نو، مشکل مبنایی دارند. برای مثال برخی از افراد با مهندسی ژنتیک مشکل دارند. در نظر داشته باشید بسیاری از این افراد، شهروند عادی نیستند بلکه بر مصدر کارهای مهمی نیز هستند. دیدگاه طرف دیگر، فناوریپرستی است. در همین هفته ترویج علم، برخی پذیرش همهجانبه فناوری یعنی پذیرش بدون نگاه انتقادی را تبلیغ کردند، گویی فناوری یا تکنولوژی در یک مسیر درست و رو به جلو و پیشرفت حرکت میکند و هرکس با تکنولوژی مخالفت میکند، غفلت کرده است. به باور من در شرايطي که افراطیگری همه ما را تهدید میکند، این هم مانند فناوریهراسی زیانبار است. به نظر من خوب است همه کسانی که مروج علم هستند (اعم از روزنامهنگار، معلم و...) مروج نگاه انتقادی به علم و فناوری باشند؛ یعنی فناوری را از زوایای گوناگون ارزیابی کنند. این موضوع در کشور ما بهویژه درباره فناوری بسیار مهمتر از علم است. ما در برابر فناوری همیشه تسلیم محض هستیم و به دنبال جدیدترین مدلها از هر ابزاری میگردیم و معمولا هم توجه نمیکنیم که اینها ابعاد اخلاقی، ارزشی، زیستمحیطی، شهروندی، انسانی و... دارد. مرتب هم تبلیغ میکنیم هرکس که با فناوری مخالفت میکند، یا دشمن است یا غافل. جالب آنکه ما درباره برخی از فناوریها در ابعاد ملی حمایت میکنیم مانند فناوری هستهای، شبیهسازی، نانوتکنولوژی و... اگر هم کسی با این فناوریها مخالفت کند، گمان میکنند که ریگی به کفشش هست. مورد سوم هم جزماندیشی است. برای اطلاعات بیشتر میتوانید به مقالهای مراجعه کنید که سال 2015 در روزنامه گاردین منتشر شد. بعدها این مقاله ترجمه و در خبرگزاریها و مطبوعات ایرانی هم منتشر شد که البته بخشهایی از ترجمه آن هم اشکال دارد. این گزارش میگوید بیش از نیمی از کسانی که در خاورمیانه و شمال آفریقا جذب داعش شدند، تحصیلات عالیه دارند که از این تعداد، 44 درصد فارغالتحصیل رشتههای مهندسی هستند. نکته جالب این گزارش آنکه از میان جوانان غربی که جذب داعش میشوند، حدود 59 درصد تحصیلات مهندسی دارند و بقیه در رشتههایی مانند پزشکی و آیتی تحصیل کردهاند. برای مثال در یکی از پژوهشها مشخص شده است از 18 بریتانیایی که جذب داعش شدهاند، هشت نفر در رشته مهندسی، چهار نفر در رشتههای پزشکی و داروسازی و ریاضی و یک نفر هم در علوم انسانی تحصیل کرده بودند. در نظر داشته باشید که داعش در مناطق تحت کنترل خود برخی از درسها و رشتهها را ممنوع اعلام کرده است مانند باستانشناسی، هنر، فلسفه، علوم سیاسی، تربیتبدنی و... . در گزارش این جامعهشناس برای روزنامه گاردین آمده است که بین نگرش داعش و نحوه آموزش مهندسی در دانشگاه، نوع خاصی از هماهنگی وجود دارد. دقت کنید که صحبت بر سر این نیست که درون مهندسی چیزی است که این محصولات را تولید میکند بلکه هماکنون صحبت ما بر سر نظام آموزش مهندسی است. آن محقق در مقاله خود میگوید فارغالتحصیلان این رشتهها یاد میگیرند که فقط یک حقیقت وجود دارد و آن هم همان چیزی است که ما با استفاده از معادلات و روی کاغذ محاسبه میکنیم. در این حالت جایی برای فکر یا شک و تردید یا لزوم بررسی موضوع از زاویهای دیگر وجود ندارد. یعنی به نظر این افراد، این احتمال وجود ندارد که افراد دیگر به این موضوع از زاویهای دیگر نگاه کنند. به بیان دیگر در نظامهای تعلیم و تربیت، به افراد چنین القا میشود که بیشتر از یک حقیقت وجود ندارد و دیگر جایی برای شک و تردید نیست. به نظر من اگر ترویج علم همراه با تفکر انتقادی نباشد، هر سه این موارد یعنی علمزدگی، فناوریپرستی و جزماندیشی میتواند از جمله عواملی باشد که ترویج علم را تهدید ميکند. به بیان دیگر اگر برنامه ترویج علم ما، فقط محدود به دادن اطلاعات علمی باشد و علم را به عنوان یک امر انسانی و تاریخی معرفی نکنیم، یعنی به این موضوع نپردازیم که علم در بستر تاریخ شکل گرفته است و با سیاست، اقتصاد، جامعه، اخلاق و... در دادوستد است و میتوان آن را نقد کرد، در جایی مقابل آن ایستاد و با آن مخالفت کرد، به همان نتیجهای میرسیم که در این گزارش به آن اشاره شده است. اگر علم را به عنوان یک امر یقینی در نظر بگیریم که هیچگونه چشمانداز مختلفی ندارد، هیچ معلوم نیست که نتیجه ترویج علم ما چه باشد؛ شاید اینگونه ترویج علم منجر به تولید افرادی شود که نمونههایش را ذکر کردیم. یکی از مواردی که میتواند از پدیدآمدن چنین وضعیتی پیشگیری کند، قراردادن همان چیزهایی در برنامه درسی است که داعش از آن میهراسد؛ یعنی علوم انسانی. بسیار مهم است که ما چشمانداز علوم انسانی را هم مدنظر داشته باشیم یعنی امور را در بافت تاریخی و اجتماعی آن بررسی کنیم. در این حالت میدانیم که در ارزیابیهای ما شک و تردید هست و قطعیتی وجود ندارد. این طرز مواجهه، تا حدودی خنثیکننده آن نوع نگاه است. در آن گزارش هم ذکر شده بود که تقریبا از فارغالتحصیلان علوم انسانی و علوم اجتماعی، کمتر کسی جذب داعش شده است. البته من در اینجا نمیخواهم بگویم که این یک پادزهر کامل است و ممکن است در این رشتهها تا حدودی جزماندیشی باشد ولی تا حدود زیادی از مقدار آن کاسته میشود. من فکر میکنم ما باید در موضوع ترویج علم به بخش انتقادی کار هم فکر و چون و چرا کنیم. باید گفت دستاوردهای علم در برخی از موارد با محیط زیست یا اخلاق همخوانی ندارد، ولی اگر این مباحث مطرح نشود و فقط اطلاعات یا سواد علمی منتقل شود، چهبسا به نتایج منفی منجر شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.