رویارویی با چالشهای ترویج علم در ايران از ديدگاه مصطفی معین، رئیس کرسی یونسکو در آموزش سلامت
توسعه علم و فناوری محور اصلی پیشرفت کشورهاست
گروه علم: روز دهم نوامبر، روز جهانی ترویج علم است. در ایران نیز همزمان با این روز، هفته ترویج علم از تاریخ 16 تا 20آبان با برگزاری نمایشگاه و کارگاهها و کنفرانسهای متنوع برگزار شد. مراسم اختتامیه امسال نیز در دانشکده علوم دانشگاه تهران برگزار شد و با اهدای جوایزی به برگزیدگان انجمن ترویج علم به کار خود پایان داد که مهمترین ویژگی برنامههای امسال همانند سالهای گذشته، بیرونقی این محفل بود. از برگزاری روز علم و اهدای جایزه ترویج علم در ایران، چند سال میگذرد. در سالهای اولیه برگزاری این مراسم، امیدهای بسیاری در دل جوانان و بهویژه فعالان ترویج علم ایران شکل گرفت که این پدیده در آینده میتواند همانند جریانی مولد، هم خیل عظیم جوانان را مجذوب و شیفته علم کند، هم اینکه با معرفی و تقدیر از مروجان علم، موجبات دلگرمی آنان را پدید آورد و به این ترتیب نسل تازهای از مروجان علم شکل بگیرند. اما گویا ماجرا آنگونه که طرفین میخواستند، پیش نرفت و اکنون که شور و هیجان و التهابهای سالهای اولیه فروکش کرده است، بیثمربودن چنین فعالیتهایی بیشتر به چشم میآید. از یک طرف انجمن ترویج علم از مروجان علم میخواهد بیشازپیش در کارهای ترویج علم مشارکت کنند و از طرف دیگر هم مروجان علم انجمن را به بیبرنامهبودن متهم کردهاند و مدعی شدند اگر برنامههای انجمن جذابتر بود، افراد بیشتری در چنین مراسمی مشارکت میکردند. اما شاید اگر واقعبینانهتر نگاه کنیم، به این نتیجه برسیم که ظرفیت علوم و ترویج علم در کشور ما همین است و بعید است مراسم یا برنامهای دیگر بتواند تحول چشمگیری در مخاطبان علم ایجاد کند، پس بهتر است طرفین با رؤیاپردازی و آرمانگرایی، انتظارهای غیرواقعی ایجاد نکنند. آنچه در پی میآید گزیدهای است از سخنرانی برخی از میهمانان در مراسم اختتامیه هفته ترویج علم.
مایلم در این بحث به سه محور اهمیت علم و ترویج علم، سابقه ترویج علم در فرهنگ ما و همچنین چالشهای ترویج علم در وضعیت کنونی اشاره کنم. اهمیت علم و ترویج علم در جامعه اولین پرسشی که ممکن است در هفته ترویج علم مطرح شود، این است که: «چرا علم؟» پاسخ تا حدود زیادی مشخص است چون توسعه علم و فناوری، محور اصلی پیشرفت کشورهاست و از طرف دیگر، توسعه متوازن و پایدار، میتواند تأمینکننده اقتدار و امنیت ملی باشد. علاوه بر این، علم و بهکارگیری فناوریهای حاصل از آن در فعالیتهای روزمره، شرط ضروری در تأمین رفاه و کیفیت زندگی مناسب برای شهروندان است. پرسش بعدی که مطرح میشود، این است که چرا باید برای «ترویج علم» تلاش کرد؟ باید دانست جامعه و جوانان، سازندگان امروز و آینده کشور هستند و برخورداری آنان از امکانات و زمینههای آموزش، یادگیری، کسب آگاهی، نقد علمی و مشارکت در سازندگی کشور، یک حق شهروندی اساسی است. لازمه این سازندگی، پرورش تفکر و رویکرد علمی، عقلانیت و منطق، اخلاق و مسئولیتپذیری و زدودن عوامزدگی، خرافه و شبهعلم در فرهنگ عمومی است. ترویج علم و فناوری در بهبود سبک زندگی، افزایش سواد سلامت، پیشگیری و کنترل آسیبهای اجتماعی و زیستمحیطی و کاهش اتلاف منابع ملی، نقشی تعیینکننده دارد. به همین دلایل میتوان گفت ترویج علم، امری ضروری برای آگاهی از حقوق شهروندی، رفع فقر و نابرابری، تقویت فرهنگ صلح و همزیستی و دموکراسی است. بنابراین زمینههای مساعد اجتماعی و فرهنگی و گفتمان علمی، پیششرط توسعه علم و فناوری، ایجاد امنیت و اقتدار ملی و پیشرفت کشور خواهد بود. اگر چنین پیششرطهایی فراهم نباشد، با ثروت حاصل از فروش نفت، حتی اگر صد برابر وضعیت فعلی هم سرمایهگذاری کنیم، باز هم به نتیجه مطلوب نمیرسیم. بنابراین ترویج علم، وظیفهای اخلاقی، اجتماعی، حرفهای و قانونی برای دانشمندان و دانشپژوهان، استادان و معلمان، نهادهای علمی و آموزشی و فرهنگی، رسانهها، متولیان و صاحبنظران فرهنگی، آموزشی و اجتماعی و دولت است. از این لحاظ میگویم ترویج علم وظیفهای اخلاقی است که منافع حاصل از آن به جامعه میرسد. سابقه تاریخی و فرهنگی ترویج علم درباره سابقه ترویج علم میتوان گفت خوشبختانه ما سابقهای بسیار غنی در این زمینه داریم، بهویژه از لحاظ دینی و اعتقادی. برای مثال در موضوع اولین آیات وحی از قرآن کریم (سوره علق آیات اول تا پنج) دستور به خواندن، نوشتن و آموختن است، آن هم در فضای عرب جاهلی که موضوع خواندن و نوشتن برای آنها چندان اهمیت نداشت. این موضوع بسیار پرمعنی است. کدام مکتب فکری، اعتقادی یا فلسفی را در جهان سراغ دارید که به این شکل از ابتدا چنین رویکردی داشته باشد؟ علاوه بر این در احادیثمان داریم که طلب علم برای همگان، در زندگی و در هر مکان و بدون محدودیت و تبعیض از نظر سن، جنسیت قومیت و نژاد، فریضه است. نکته جالب اینکه این موضوع هماکنون و در سده 21 به عنوان یک ضرورت مطرح میشود. ضرورتهای یادگیری در سده 21 از جمله ضرورتهای یادگیری در سده 21 و نتایج حاصل از آن، میتوان به این موارد اشاره کرد: - همگانیشدن آموزش و یادگیری در همه سالهای زندگی - توسعه خلاقیت و نوآوری - تقویت اعتمادبهنفس، نشاط و آموزش کار جمعی - آموزش مهارتها و اصلاح سبک زندگی - ارتقای سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی - گسترش ارزشهای اخلاقی، اجتماعی و قانونمداری در نظر داشته باشید همه این مواردی که هماکنون به آنها اشاره کردیم، به مقوله علم و فناوری گره خورده است. پس هماکنون باید خودمان را با این راهبردهایی که هماکنون در سطح جهانی مطرح است، بسنجیم و سازگار کنیم. اقدامها در سطح بینالمللی اکنون این پرسش مطرح میشود که در دهههای اخیر چه اقدامهایی برای دستیابی به اهداف یادشده، صورت گرفته است؟ هرچند اقدامهای صورتگرفته بسیار مفصل است اما در مجموع میتوان آنها را به صورت زیر دستهبندی کرد: - در سال 1946 و مدت کوتاهی پس از اتمام جنگ جهانی دوم، سازمان تربیتی، علمی و فرهنگی ملل متحد یونسکو (UNESCO) تأسیس میشود. تأسیس این سازمان نیز به دلیل احساس نیاز جامعه جهانی با توجه به شرایط آن روز دنیا بود. هدف از تأسیس آن نیز مشارکت همه کشورها در تقویت فرهنگ صلح و امنیت، آزادی و عدالت، حاکمیت قانون، رعایت حقوق بشر از طریق ترویج آموزش، علم، فرهنگ و... بود. - در سال 1952، تأسیس مؤسسه یونسکو در آموزش (Institute for Education) به تصویب رسید. - در سال 1990، مجمع عمومی سازمان ملل، دهه جهانی آموزش برای همگان (The World Decade on Education forAll) را اعلام میکند. - اما از دهه 1990 به بعد به دلیل نیازهایی که احساس میشد، تأسیس و گسترش میانرشتهایها در زمینه «علم و فناوری، جامعه و محیط زیست» (STSE) در دانشگاههای آمریکای شمای و اروپای غربی آغاز شد. بنابراین، آموزش و ترویج علم با نگاه به اخلاق، فرهنگ، جامعه، اقتصاد و محیط زیست متناسب با شرایط و وضعیت بومی کشورها مورد تأکید قرار گرفت. پس از آن بود که بخشی از اعتبارات پروژههای بزرگ علم و فناوری به ترویج مفاهیم و بیان دستاوردها و نتایج آن در سطح جامعه اختصاص یافت. ما در جامعه خود، چند درصد از بودجه ناچیز تحقیقاتی خود را به موضوع ترویج علم و فناوری اختصاص میدهیم؟ صفر. البته گویا بهتازگی در برنامه ششم توسعه به این موضوع اشاره شده است؛ البته آن هم به شکل گذرا و نه به شکل صریح. شاید یکی از دلایلش این باشد که تاکنون به چنین موضوعی احساس نیاز نکردیم. در سالهای پایانی قرن بیستم، یعنی 1998 و 1999 دو اقدام مهم انجام شد که از ایران هم افرادی در آن شرکت کردند؛ در سال 1998 کنفرانس جهانی آموزش عالی در سده 21 در پاریس با حضور صدها اندیشمند و دانشگاهی برگزار شد که در بیانیه پایانی آن، بر مسئولیت اجتماعی دانشمندان و دانشگاهها بسیار تأکید شده است. به بیان دیگر، یک استاد دانشگاه که از جامعه خود شناخت علمی نداشته باشد و برای مشکلات و معضلات آن راهحل علمی ارائه ندهد، دانشمند واقعی محسوب نمیشود. به بیان دیگر یک دانشمند باید پابهپای تحقیق و پژوهش و تدریس، به مشکلات جامعه خود هم توجه کند. در سال 1999 کنفرانس جهانی علم در سده 21 در بوداپست مجارستان برگزار شد که شعار آن «توسعه و ترویج علم: تعهدی برای دولتها» بود. خاطرم هست در یک ضیافت عصرانه که روی عرشه یک کشتی در رودخانه دانوب برگزار شده بود، بحث آلودگی دریای خزر مطرح شد و دانشمندان به چارهجویی برای حل این مشکل پرداختند. پس میبینیم که دانشمندان به پیامدهای مثبت و منفی علم و تکنولوژی بسیار توجه میکنند، این در حالی بود که خود ما در اینجا اصلا به این موضوع فکر نکردهایم. - در سال 2001 و با آغاز قرن بیستویکم، روز دهم نوامبر به عنوان «روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه» به تصویب اجلاس عمومی رسید و بسیاری از کشورها برای چنین روزی برنامههاي متعددی برگزار میکنند. خوشبختانه این مناسبت از سالهای گذشته در کشور ما نیز برگزار میشود که دستاوردهای بسیار خوبی داشته است. - در سال 2003 دهه سوادآموزی سازمان ملل متحد (UNs Literacy Decade) اعلام شد. - سال 2005 دهه آموزش برای توسعه پایدار (Decade of Education for Sustainable Development) در مجمع عمومی سازمان ملل اعلام شد. - در سال2007 نیز مؤسسه یونسکو برای یادگیری مادامالعمر (Institute for Life-long Learning) تأسیس شد. انگیزه خودجوش برای آموزش و ارتقای فرهنگ عمومی، در تکتک آحاد و شهروندان جامعه باید به وجود آید تا احساس نیاز به آموختن و یادگیری در وی پدیدار شود. به بیان دیگر احساس نیاز از خود فرد شروع میشود. چالشهای ترویج علم و فناوری نکتهای که باید به آن توجه کرد، این است که ترویج علم در جامعه ما با چالشهای بسیاری روبهروست که در ادامه میتوان برخی از این موارد را به شکل خلاصه و فهرستوار بیان کرد: 1- گسستگی از فرهنگ ملی و دینی (علمجویی، خردگرایی، یادگیری و مهارت)، ضعف در گفتمان علمی کشور اعم از بحث و نقد و تبیین نگرشها و یافتههای علمی، نظری و فنی در جامعه 2- نظام ارزشگذاری اجتماعی مبتنی بر ثروت، مدرک و... تا آگاهی، دانش، مرتبه علمی و خردمندی 3- سیاسیشدن یا سیاسیکردن علم، عوامفریبی (تهییج احساسات)، عوامزدگی (خرافات) و عوامگرایی (پوپولیسم) 4- ضعف انجمنهای علمی و سازمانهای مردمنهاد و نگاه غيركارشناسي به آنها (انفعال نخبگان و شهروندان). ما هماکنون تعداد زیادی انجمن علمی داریم اما متأسفانه تعداد کمی از آنها به فعالیتهای ترویجی میپردازند. هماکنون بسیاری از سازمانهای علمی مردمنهاد به طور پیوسته برای عموم مردم و خانوادهها سمینارهای علمی برگزار میکنند اما ما متأسفانه به این موضوع توجهی نداریم. علاوه بر این نوعی نگاه غير كارشناسي به این نهادها وجود دارد درحالیکه در دنیای امروز، این نهادها بازوان اصلی نظامهای اجتماعی و دولتها هستند. به دلیل وجود همین نگاههاست که بسیاری رغبتی برای عضویت در این نهادها ندارند. 5- ضعف مطبوعات و رسانه ملی، شوراها و ضرورت گسترش و بهرهبرداری و بهرهگیری بیشتر از نهادهای علمی، ترویجی و اجتماعی در فضای حقیقی 6- بهرهگیری از شبکههای علمی، ترویجی و اجتماعی در فضای مجازی، اطلاعرسانی سریع و شفاف و مبتنی بر شواهد علمی (عصر ارتباطات و انفجار دانش علمی) راهکاری برای برونرفت از این مشکلات برای حل این مشکلات و افزایش تأثیر فعالیتهای ترویج علم نیز میتوان به این موارد اشاره کرد: - توانمندسازی شهروندان از طریق افزایش دانش و آگاهیهای علمی، تقویت تفکر منطقی، عقلانیت و رویکرد علمی، توانمندسازی برای شناخت و تحلیل شرایط ملی و جهانی - ترویج فرایندهای علمی منجر به دانش و فناوریهای جدید، به جای تبلیغ و ترویج سطحی دستاوردهای علمی و پژوهشی - فعالکردن نهادهای علمی و فرهنگی (دانشگاهها، مراکز پژوهشی، مراکز هنری مدارس، کتابخانهها، موزهها و...) در زمینه ترویج علم و فناوری، فرهنگ نقد، تحمل و شرح صدر، بحث و تبادل نظر، روشنگری خرافهها و شیادیهای علمی - رعایت ضوابط اخلاق حرفهای در علوم و فناوری (احساس مسئولیت و پاسخگویی، انتقادپذیری، شفافیت، انصاف در داوري و احترام به نظرات دیگران، پرهیز از جانبداری و تعصب، رازداری و امانتداری، صداقت حرفهای و...)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.