|

تقلیل‌یافتن مسئله سیستم دانشگاهی کشور

صرف اینکه بحث را با خریدوفروش پایان‌نامه آغاز کنیم، نوعی تقلیل مسئله است و باید کل سيستم علمی کشور مورد بررسی قرار گیرد تا ببینیم این معضل دقیقا در کجای آن قرار دارد. دو هفته پیش، محمد فاضلی، جامعه‌شناس و عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی، در برنامه تلویزیونی «زاویه» حاضر شده بود و در مناظره با محمدمهدی زاهدی، وزیر علوم در دولت نهم، به تشریح وضعیت علمی دانشگاه‌ها پرداخت. آنچه در ادامه می‌خوانید، خلاصه‌ای از سخنان اوست به نقل از خبرگزاری مهر. فاضلی ضمن معضل‌دانستن پدیده خریدوفروش پایان‌نامه، در همان بدو امر تأکید کرد: صرف اینکه بحث را با خریدوفروش پایان نامه آغاز کنیم، نوعی تقلیل مسئله است و باید کلّ نظام علمی کشور مورد بررسی قرار گیرد تا ببینیم این معضل دقیقا در کجای آن قرار دارد. وی مجموعه عواملی را به‌عنوان علت این مسئله عنوان کرد، ازجمله این پیش‌فرض غلط که رشد علمی، اقتصادی و اقتدار کشور وابسته به تولید انبوه آموزش عالی است؛ مثلا در کشور ۱۹۰‌هزار فارغ‌التحصیل رشته کشاورزی وجود دارد که ۴۰‌هزار نفرشان بی‌کار هستند، ضمن اینکه مشکلات بخش کشاورزی هم سر جای خود باقی است، درحالی‌که مثلا کشور کره‌جنوبی در سال ۱۹۶۰ با تعداد تحصیل‌کرده‌های کمتر نسبت به کشوری مثل آرژانتین، توسعه بیشتري یافته بود یا در کشور توسعه‌یافته‌ای مثل سوئیس حتی امروز هم تعداد کسانی که تحصیلات عالیه دارند، از ۴۷درصد متجاوز نیست! بنابراین تأکید بر توسعه نیروی انسانی به‌عنوان راهکار رشد و توسعه، صحیح نیست. فاضلی در ادامه به عامل بعدی اشاره کرد و گفت: تشکیل بازار تولید مقاله از سوی آموزش عالی کشور بوده و توضیحشان این بود که آموزش عالی عرصه‌ای ایجاد کرده که نوعی بازار تبادل و خریدوفروش مقاله ایجاد شده و لزوما هر بازاری مستلزم دارابودن سه ویژگی است: ۱- تولیدکننده‌های پایان‌نامه که به‌دلیل نبود رشد اقتصادی و عقب‌ماندگی توسعه در کشور مجبور به چنین کاری هستند. ۲- تعداد زیاد مصرف‌کننده؛ مثلا یک نفر تایپیست یک اداره است و تا مدرک فوق‌لیسانس را به‌همین‌ترتیب با خرید از فلان‌جا می‌گیرد و همچنان یک تایپیست باقی می‌ماند. ۳- تقاضا از سوی آموزش عالی؛ مثلا بانک‌های دنیا متقاضی پول مواد مخدر هستند و همین بازار مواد مخدر را توسعه داده، درباره پایان‌نامه‌ها هم آموزش عالی کشور نوعی فرصت برای تقاضا را عرضه کرده است؛ مثلا درآمدی که آموزش عالی برای استادان از قبول پایان‌نامه‌ها در نظر گرفته، خودبه‌خود نوعی تشکیل بازار است؛ مبلغ پایان‌نامه ارشد برای استادیار ۲۰۰/۲؛ دانشیار ۸۰۰/۲ و استادتمام ۵/۳‌ میلیون و برای رساله دکترای استادیار ۵/۹‌ میلیون، دانشیار ۱۳ میلیون و استادتمام ۱۶ میلیون تومان است! ضمن اینکه در نظام آموزش عالی مصوّب شده که هر استادیار مجوز دارد سالی دو رساله، دانشیار سه و استادتمام چهار رساله دکترا بپذیرد و درواقع یک استادتمام به‌طور هم‌زمان می‌تواند در یک سال ۱۶ رساله دکترا بگیرد! حال با احتساب هر ساعت حق‌التدریس ۵۰‌هزارتومان، یک استادتمام لزوما باید ۴۰ روز و هرروز هشت ساعت وقت برای رساله بگذارد که می‌شود ۱۶۰ ساعت در سال! و ما می‌دانیم عملا چنین چیزی درست نيست و هیچ استادی این‌قدر وقت را برای رساله‌هایی که گرفته، صرف نمی‌کند. وی افزود: همه اینها به‌کنار؛ مزایایی که از قِبَل این رساله‌ها و پایان‌نامه‌ها نصیب استاد می‌شود نیز در نوع خود جالب است؛ مثلا امتیازاتی که با هر پایان‌نامه نصیب استادان می‌شود که برای استادیار ۵/۲ امتیاز، و استادتمام شش امتیاز است و باعث ارتقای مقامشان می‌شود، حتی مقالات مستخرج از پایان‌نامه نیز در ارتقای استادان نقش زیادی دارد و این یعنی اینکه ما چرخه‌اي تولید کرده‌ایم که شامل بازی دو طرف دانشجو و استاد است و قواعد این بازی مشوق نظام تولید است، به‌طوری‌که به حالتی نامطلوب درآمده است. فاضلی در پاسخ کارشناس مجری برنامه مبنی‌بر اغراق‌آمیزبودن آمارهایشان درباره تلاقی منافع استاد و دانشجو از سوی دکتر زاهدی گفت: اصلا این آمار اغراق‌آمیز نبوده و مصوب شورای تحصیلات تکمیلی خیلی از دانشگاه‌هاست که به طور رسمی در سایت دانشگاه‌ها هم می‌توان دید و در هر ظرفیت تکمیلی، هر استادیار یا استاد از هشت تا ۱۶ پایان نامه را در سال می‌تواند بپذیرد! بنابراین مجددا تأکید می‌کنم که معضل اصلی در این زمینه همانا گره‌خوردن منافع است و نظام ارتقا نیز به این امر دامن زده و معیشت استادان را به پایان‌نامه‌ها گره زده و حتی ارتقایشان را نیز به آنها مربوط کرده بنابراین چرخه‌ای از تولید درآمد در روند پایان‌نامه‌نویسی در کشور مشهود است. فاضلی ضمن تأیید اینکه در روند مقاله‌نوشتن، اگر اسم استاد در بالای مقاله دانشجو باشد بهتر آن را می‌پذیرند؛ زیرا چنین تعبیر می‌شود که این استاد و دانشجو، پایان‌نامه را خوب کار کرده‌ و توانسته‌اند از آن مقاله استخراج کنند، اضافه کرد: بله در خیلی مواقع دانشجو مستقلا مقاله مستخرج از پایان‌نامه را چاپ کرده و گفته‌اند چون با اسم استاد همراه نبوده، اجازه دفاع به دانشجو نداده‌اند یا در خیلی مواقع قواعدی وضع شده که به استاد اجازه استفاده از دسترنج دانشجو داده شده، ضمن اینکه هم‌نویسی استادان نیز ارزش علمی ندارد، درحالی‌که در دنیا هم‌نویسی مرسوم و ارزشمند است. بنابراین ترکیب آیین‌نامه ارتقا به‌علاوه بازار تولید، منافع استاد و دانشجو را در تقلب فراهم آورده و به آن دامن زده است. فاضلی در ادامه به نکته مهمی درباره رشد علمی در کشور اشاره کرد: بعد از دهه ۸۰ تأکید شد که تعداد مقالات بالا برود و درعین‌حال ادعا شده که ۵/۱ درصد از تولید علم دنیا در اختیار کشور است که این چیز غریبی است، زیرا ما مقاله را علم دانسته و تولید مقاله را رشد علمی دانسته‌ایم و این ابداع ماست، درحالی‌که شاخص‌های تولید علم دست‌کم در آیین‌نامه ۱۱ تاست و حتی در یونسکو ۱۲هزارو ۵۰۰ شاخص عنوان شده که ما خیلی از آنها را دارا نیستیم! بنابراین تأکید بر مقاله به بهانه تولید علم بسیار اشتباه بود. فاضلی ادامه داد: مثلا در جامعه، فلسفه هایدگر را با کتاب وجود و زمان می‌شناسند، نه مقالاتش و در کل اینکه بگوییم در علوم انسانی واحد تولید علم مقاله است، در دنیا چیز مضحکی است و در جریان آیین‌نامه ارتقای آموزش از بين رفته است. وی سپس به رنکینگ دانشگاه‌های دنیا از سوی نشریه تایمز اشاره کرد: پنج شاخص: آموزش، چشم‌انداز بین‌المللی، پژوهش، تعداد سایتیشن‌ها (نقل‌قول‌ها)ی مقالات و درآمد حاصل از ارتباط با صنعت و نهایتا یک نمره، دانشگاه آکسفورد را در رتبه اول قرار داده و این در حالی است که هیچ‌کدام از این شاخص‌ها با دانشگاه‌های ما هم‌خوانی ندارند، زیرا در اینجا آموزش قربانی شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.