گشتی در خانه سردار ملی
انتهای کوچه «امیرهقیز»
مجید پالوایه:«پرسیدم خانه ستارخان کجاست؟ گفت: ته کوچه، یه دیوار آجری هست ولی اینجا همیشه بسته است، چند سال پیش چند ساعت باز میکردن الان سه چهار ساله همیشه درش بسته است، اینا بعضی وقتها میان داخل در رو باز میکنن میرن داخل، سخت پیداشون کنی». گفتم با ادارهایها کار ندارم، آمدهام خانه را ببینم، گفت: وقتی داشتند اینجا را بازسازی میکردند خوشحال بودیم که رونق به محله بازمیگردد اما اینطور نشد، اینجا شد اداره و درش را بستند». این حرفها را سوپرمارکتی نبش کوچه ستارخان میگوید. کوچهای که نامش در تاریخ مانده است، همانجا که مردم محلی تبریز امیرهقیز میخوانندش و مردم قصد ندارند نام کتابی را که در تابلوها بر آن نهاده شده به رسمیت بشناسند. اینجا همان محله امیرخیزی تبریز است. محلهای که به اعتقاد برخیها قلب انقلاب مشروطه تبریز بود؛ محلهای که اطراف آن را سپاه ستارخان سنگربندی کرده بودند؛ اما این روزها «امیرخیزی» تابلو و «امیرهقیز» مردمی رونق دیروز را ندارد. محلهای که در آن طرح نجات مردم ایران از استبداد صغیر بنیان نهاده شد. ستارخان چگونه به امیرخیزی آمد؟ هرچند برخیها او را زاده مهاباد میدانند اما به روایت تاریخشناسان ستار در ٢٨ مهر ١٢٤٥ در روستای بیشک ورزقان که امروزه به آن «سردار کندی» میگویند به دنیا آمد. اسماعیل، برادر بزرگش، در ایام جوانی به دستور حاکم وقت بهدلیل مخالفت با شاه دستگیر و اعدام شد، پدرش به او وصیت کرد باید انتقام برادرش را از قاجارها بگیرد. پس از این حادثه بود که حاجحسن همراه خانواده به محله امیرهقیز (امیرخیزی) تبریز مهاجرت کرد. او آنجا مانند برادرش به عیاری پرداخت. آغاز استبداد صغیر درحالیکه ستارخان در تبریز بود، کلنل لیاخوف به دستور محمدعلی شاه، مجلس را به توپ بست و تعدادی از نمایندگان ازجمله میرزا ابراهیم آقاصبا نماینده تبریز را به شهادت رساند. این اتفاق باعث شد تا ستارخان به این وقایع اعتراض کند. او در ١١ ماه استبداد صغیر، رهبری مجاهدین تبریز و ارامنه و قفقازیها را بر عهده داشت و مقاومت شدید و طاقتفرسای اهالی تبریز در مقابل قشون دولتی، با راهنمایی و رهبری او انجام شد. ستارخان در این مدت با باقرخان نیز مذاکراتی انجام داد تا اختلافات را کنار بگذارند و در کنار یکدیگر مبارزه کنند. مذاکرات آنان نتیجه داد و نیروهای این دو رهبر مبارزات در کنار یکدیگر قرار گرفتند. باقرخان در محله خیابان، ستارخان در امیرهقیز و نیروهای دولتی به رهبری صمدخان در محله شتربان به مبارزه با یکدیگر پرداختند. پس از ماهها محاصره تبریز، قوای روسیه با موافقت دولت انگلستان و محمدعلی شاه، از مرز گذشتند، به سوی تبریز حرکت کردند و راه جلفا را باز کردند. ستارخان و دیگر مجاهدین تبریز برای رفع بهانه تجاوز روسها تلگرافی به محمدعلی شاه فرستادند: شاه بهجای پدر و توده بهجای فرزندان است، اگر رنجشی میان پدر و فرزندان رخ دهد، نباید همسایگان پا به میان گذارند. ما هرچه میخواستیم از آن درمیگذریم و شهر را به اعلیحضرت میسپاریم. هر رفتاری که با ما میخواهند بکنند و اعلیحضرت بیدرنگ دستور دهند که راه خواربار باز شود و جایی برای گذشتن سپاهیان روس به ایران باز نماند. محمدعلی شاه پس از دریافت این تلگراف به نیروهای دولتی دستور ترک محاصره داد؛ اما روسها به پیشروی ادامه دادند و وارد تبریز شدند، ستارخان حاضر نشد از دولت روس اطاعت کند. در منابع آمده ستارخان به کنسول روس که میخواست پرچم سفید را به سردر خانه خود بزند، گفت: «جناب کنسول! من میخواهم هفت دولت زیر سایه بیرق ایران باشد، شما میخواهید من زیر بیرق روس بروم؟ هرگز چنین کاری نخواهد شد!» مسافرت به تهران هفتم ربیعالاول ۱۳۲۸ هجری قمری، به سوی تهران حرکت کردند؛ در بین یاران ستارخان و باقرخان شایعه شده بود این کار یک حرکت اجباری سیاسی است. در بین راه نیز در شهرهای میانه، زنجان، قزوین و کرج، از این دو مجاهد آزادی استقبال باشکوهی شد و هنگام ورود به تهران نیمی از شهر برای استقبال به باغ مهرآباد شتافتند. در سراسر خیابانهای ورودی شهر، تابلوهای زندهباد ستارخان و زندهباد باقرخان مشاهده میشد. تهران آن روز سراسر جشن و سرور بود. ستارخان پس از خوردن ناهار مفصلی که در چادر آذربایجانیهای مقیم تهران تدارک دیده شده بود، بهسوی محلی که برای اقامتش در منزل صاحب اختیار در نظر گرفته بودند، رهسپار شد. آنها یک ماه میهمان دولت بودند؛ اما به دلیل وجود سربازان و کمبودن جا، دولت باغ اتابک (محل فعلی سفارت روسیه) را به اسکان ستارخان و یارانش اختصاص داد. پس از چند روزی که نیروهای هر دو طرف در محلهای تعیینشده اسکان یافتند، مجلس طرحی را تصویب کرد که به موجب آن تمامی مجاهدان و مبارزان غیرنظامی ازجمله افراد ستارخان و خود او باید سلاحهای خود را تحویل میدادند؛ اما یاران ستارخان از پذیرفتن این امر خودداری کردند. بهتدریج مجاهدان دیگری که با این طرح مخالف بودند، به ستارخان و یارانش پیوستند و این موضوع موجب هراس دولت مرکزی شد، این اتفاق باعث شد بین نیروهای دولتی و یاران ستارخان در باغ اتابک درگیری مسلحانه روی دهد که در نتیجه تیری به پای ستارخان اثابت کرد؛ پس از بهبودی انتظار میرفت ستارخان به تبریز بازگردد؛ اما هرگز این اجازه داده نشد. او در ٢٥ آبان ١٢٩٣ درحالیکه ٤٨ساله بود درگذشت. از ستارخان در تبریز فقط چند سلاح و یک خانه به یادگار مانده است؛ تجهیزات او در خانه مشروطه نگهداری میشود. صمد سردارینیا، مورخ و پژوهشگر تاریخ معاصر آذربایجان، گفته است: از آنجا که دولت استعماری روسیه از مبارزات ستارخان و باقرخان ضد نیروهای آنان خاطره خوبی نداشت، سه روز پس از عاشورای سال ١٣٣٠ هجری قمری (دیماه ١٢٩٠ شمسی) با گلولههای توپ، خانه این دو سردار بزرگ مشروطه را با خاک یکسان کرد. خانه ستارخان حالا وقتی در کوچهپسکوچه امیرخیزی راه میروم نشانهای از آن روزگاران باقی نمانده جز در خروجی محله امیر خیزی به طرف میدان منجم، یک مسجد و یک حمام قدیمی به نام سردار حمامی و سردار مسجدی و خانه سردار ملی که روسها پس از تصرف تبریز آن خانه قدیمی را با دینامیت منفجر کردند. نتیجه ستارخان در سال 86 وقتی این خانه در حال تخریب کامل بود، گفته بود: از زمان کوچ ستارخان به تهران، این خانه از سوی عمه سردار به فردی به نام حمید مسگری فروخته شده که بعدها با فوت مسگری در چند سال گذشته 700 متر این خانه در معرض فروش قرار گرفت و اکنون حدود 300 متر باقیمانده این خانه هزارمتری نیز در حال تخریب از سوی خریدار است. به گفته سامی، خانه ستارخان به نصف قیمت فروخته شده و دراینمیان سازمانها و مسئولان مربوطه هیچ واکنشی نشان ندادهاند. در آن سال وقتی شهرداری وقت حکم تخریب خانه را صادر کرده بود با تلاش ساکنان و تنظیم نامهای خطاب به مدیر میراث فرهنگی وقت آن سازمان، این خانه را بهعنوان میراث فرهنگی تعیین کرده و از تخریب آن جلوگیری کردند. تلاشهای ساکنان و فعالان اجتماعی باعث شد مدیران میراث فرهنگی مجبور به تملک و بازسازی آن خانه شوند. اما سال 89 پایان امیدها برای تبدیلشدن خانه ستارخان به موزه بود؛ اتفاقی که میتوانست بار دیگر رونق روزهای مشروطه را به محله امیرخیزی بازگرداند. تراب محمدی، رئیس وقت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و دبیر شورای هماهنگی اصولگرایان آذربایجان شرقی از واگذاری این خانه برای استفاده اداری کمیسیون حقوق بشر اسلامی خبر داده و گفته بود: خانه ستارخان بهعنوان نماد مبارزات آزادیخواهانه این سردار بزرگ مشروطیت میتواند محل مناسبی برای فعالیتهای بشردوستانه کمیسیون حقوق بشر اسلامی باشد. رئیس وقت کمیسیون حقوق بشر اسلامی نیز با تأیید این خبر گفته بود: خانه ستارخان بهعنوان نماد مبارزات آزادیخواهانه این سردار بزرگ مشروطیت میتواند محل مناسبی برای فعالیتهای بشردوستانه کمیسیون حقوق بشر اسلامی باشد. سازمان میراث فرهنگی برای اجرنهادن به مقام والای این سردار بزرگ و حفظ یادگارهای وی از دو سال پیش اقدام به خرید و بازسازی خانه سردار ملی کرد. او گفته بود: نحوه استفاده از این مکان بهگونهای تعریف شده است که مانع از بازدید علاقهمندان از خانه ستارخان نشود. اما اتفاقی رخ نداد و درِ این خانه به اذعان همسایگان آن چند سالی است بسته مانده است. ستارخان با خانهاش یا بدون خانهاش برای مردم این سرزمین شناختهشده است یا به قول «جوجو مویز» او عاشق بود و همین شد که توانست مرگ را شجاعانه بپذیرد و از خودِ خسته بیرمقاش، «قهرمان» بسازد، متفاوتبودن و سختیها را پذیرفت و تا آخرین لحظه به راه رفته افتخار کرد و همین است در صدودومین سالروز درگذشتش هنوز سردار ملی این سرزمین است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.