بیشه از شیر ژیان خالیست
محسن کثیرالسفر: سالها پیش در یکی از سفرهای ناصر فرهنگفر به ایتالیا، نظر استاد را راجع به تنبکنواختن آقای اعیان پرسیدم، با همان صدای بم آهنگین گفت: «اوووه حاج مرتضی استاد منه، درک ریتمشو از ملودی هیچکس نداره». سالها گذشت و افتخار شناختن استاد مرتضی اعیان را پیدا کردم، چند جلسه هم در آلمان به کلاسشان رفتم، استادی بهمعنای واقعی کلمه بود نه مثل این روزها که این کلمه قواره هر بیقوارهای را میپوشاند؛ ساززدنش بدون هیچ اداواطوار مانند یک نوازنده ارکستر کلاسیک شستهرفته و بدون هیچ شامورتیبازی و تکانتکانهای بیخودی بود. حرکت دستان و انگشتانش، صدای شفاف سازش همراه با ریتمهای متفاوتش باعث هیپنوتیزم بیننده و شنونده میشد. مرتضی اعیان در 1325 شمسی در تهران به دنیا آمد؛ او از 12سالگی به تشویق پدر برای یادگیری تنبک راهی کلاس استاد حسین خرسندی شد. سال بعد برای تکمیل اصول نوازندگی به کلاس زندهیاد استاد امیرناصر افتتاح رفت و با صلاحدید استاد به برنامه کودک رادیو راه یافت . مرتضی اعیان پس از 14 سال آموزش و تحقیق و شرکت در برنامههای مختلف هنری، به مرکز حفظ و اشاعه وابسته به رادیو- تلویزیون ملی ایران دعوت شد. از این زمان به بعد زندگی هنری او ابعاد تازهای به خود گرفت و همراه با چهرههای درخشان و صاحبنام موسیقی در جشن هنر شیراز و سمینارها و فستیوالهای معتبر موسیقی، کنسرتهای بیشماری در داخل و خارج کشور برگزار کرد. دوستانی که تا اینجا مطلب را خواندهاند فکر میکنند استادی صاحبسبک دیگر در میان ما نیست و این نوشته یادنامهای پردرد و حسرت در فراغ استادی ازدسترفته است؛ نه دوستان آقای اعیان سالها پیش از فضای موسیقی و روابط ناجوانمردانه، زدوبندهای حاکم بر گروههای موسیقی و خالهزنکبازیهای فامیلی کناره گرفت و تنبک را بوسید، موسیقی را هم کنار گذاشت و بههمینسادگی از فضای غمزده موسیقی کناره گرفت. اهل موسیقی هم متوجه نشدند یا شاید هم متوجه شدند؛ ولی وانمود کردند اتفاق چندان مهمی نیفتاده است. امروز دیگر از نوازنده تنبک خبری نیست؛ روی صحنه نوازنده سازهای کوبهای مقادیر زیادی آفتابهلگن و تشت و دیگودیگبر و کاسهکوزه میبرد که همه را با تکنیک تنبک میزند، سروته ضرب قطعه هم که معلوم نیست. بهترینهایشان میتوانند بهمدت پنج دقیقه هرگونه پشتکوارو و شیرینکاریهای مربوطه را نشان جماعت بدهند؛ اما دریغ از یک جمله اساسی بهسادگی و زیبايی بله و بله بله دیگه که بتواند جزئی از خاطره جمعی جامعهای شود. وقتی نماینده موسیقی غمزده ما آقازادهای رژ لب کشیده در برنامهای تلویزیونی مدعی میشود برای تنها «اثر» زندگیاش پنج هزار ساعت وقت در استودیو صرف کرده و مجری انگشتبهدهان و بهبه گویان حتی به ذهنش هم خطور نمیکند بپرسد هزینه استودیو و دستمزد صدابردار در آمریکا چقدر است و این هزینه از کجا و چگونه و از سوي چه کسانی پرداخت شده یا در برنامهای دیگر آقازاده دیگری بهواسطه اینکه با فرزند بزرگترین استاد آواز و موسیقی ایران کار میکند، به خود اجازه میدهد تمام موسیقی معاصر را زیر سؤال ببرد و فقط خود را بزرگترین آهنگساز قلمداد کند. شاید بزرگترین آهنگساز خیابانشان در کرمانشاه هم نباشد؛ ولی چون با یکی از آخرین هزارانهزار نوازنده فلامنکوي اسپانیا سعادت همکاری داشته، میتواند همه رقم خالیبندی کند، بههرحال بیشه از شیر ژیان خالیست. نمیدانم استادانی مانند هوشنگ ظریف یا عبدالوهاب شهیدی یا حتی آقای فخرالدینی چه عکسالعملی در قبال این خزعبلات یا کنسرتهايی از این دست دارند. همان بهتر که استادی مثل اعیان خانهنشین باشد، چراکه دوره، دوره دیگ و دیگبرزنهاست، هرچه بیشتر سرت را با موهای عمدا آشفته تکان بدهی و خالیبندی و شامورتیبازی روی صحنه دربیاوری، بیشتر نوازندهای. طرف، کتاب استادی مانند مرتضی حنانه، یکی از پایههای سترگ موسیقی ما درباره هارمونی موسیقی ایرانی را دربست کپی میکند و به اسم خودش چاپ میکند و بعد روی درخت موز مینشیند و اتود میزند «خلایق من نابغه را دریابید». این چه سرنوشت غمانگیزیست که گریبان هنر موسیقی ما را گرفته بیشترین کاهن، درابوکا و کنگاس در ایران وجود دارد. ای کاش کسی میتوانست این سازها را با ریتمهای خودشان و با انگشتگذاری صحیح بنوازد، ایرادی هم در کار نبود؛ ولی کسی میداند آیا ساز تنبک چه کموکسری دارد که آفتابهلگن و دیگ و قابلمه روی صحنه میبرید؟ آقای اعیان خانهنشین شد، کنار کشید، کسی ککش هم نگزید، خیلیها خوشحال هم شدند. جوزپه وردی، آهنگساز معروف ایتالیايی میگفت هر وقت نوازندهای خانهنشین میشود، یک کنسرواتوار آتش میگیرد. دریغا و هزاران دریغ که نگارنده شماره تلفن استاد را از طریق دوستی در آلمان پیدا کرد و در ایران کسی نام و نشانی از ایشان نداشت. دریغ و صد دریغ از یاران قدیمی که همه در خویشتن خویش یا در معاملات پرسود و منفعت تبعید شدهاند. دریغ از یک بزرگداشت کوچک در خانه موسیقی از استادی به این بزرگی. همیشه هم در این موارد کلکسیونرهای مردهخور موسیقی آمادهاند بگویند بهترین آوازم را با تار شهناز خواندم یا فلانی مرجع موسیقی بود یا احتمالا عکسی و نواری زیرخاکی را در جهت بزرگی و نبوغ خود چند روزی در فضای مجازی به حراج بگذارند و کامنتها و بهبه و چهچه مشتی آویزان را از آن خود کنند. وقتی جوزپه وردی از جانب ریچارد واگنر به واپسگرايی و سیر در گذشته متهم میشد، در جواب واگنر میگفت: در گذشته مدرنیتهای هست که هرکسی قادر به درکش نیست، شاید در آیندهای دور از بلندای تاریخ موسیقی ما، کسانی به این نسل طلايی نوازندههای تنبک نگاه کنند و از خود بپرسند چرا یکی خانهنشین شد، آن دیگری دقمرگ شد و یکی دیگر از صبح تا شب در حد جنون به همه فحش میداد. از استاد اعیان خوشبختانه آثار زیادی بهجا مانده و میتواند منبعی بزرگ برای آموزش آیندگان باشد. نقش صدای تنبک بههمراه طرح ریتمیک استاد اعیان یکی از زیباترین آثار موسیقی معاصر ماست. رم 31 اکتبر 2016
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.