کودکان افغان، بزرگترین گروه پناهجویان بدون همراه در اروپا
مهاجرت کودکان بدون همراه در سالهای اخیر بهعنوان یکی از مسائل چالشبرانگیز در عرصه مطالعات پناهندگان قلمداد میشود. سالانه هزاران کودک زیر 18 سال به صورت انفرادی یا گروهی در مسیر پرخطر پناهجویی به اقصا نقاط جهان گسیل میشوند که این مسئله خطرات جانی، مالی، روحی و جسمی درازمدتی را بر زندگی این افراد میگذارد. این کودکان عموما از جنگ، درگیری، خشونت و آوارگی گریخته و برای یافتن آیندهای بهتر از خانواده و کشور خویش راهی مسیر بیبازگشت میشوند. مهاجرت به سهم خود تأثیرات درازمدتی بر زندگی افراد میگذارد و این مسئله درباره کودکان زیر 18 سال (که طبق اعلامیههای سازمان ملل جزء گروههای آسیبپذیر طبقهبندی میشوند) که به صورت انفرادی و بدون همراه راهی مسیرهای پرخطر پناهجویی میشوند، تأثیرات روحی، جسمی و عاطفی درازمدتی را میگذارد. طبق نتایج تحقیقات جدید جدایی از والدین و شبکههای خویشاوندی، مواجهشدن با فشارهای جسمی و روحی مواجهه با قاچاقبران و ندانستن زبان کشورهای ترانزیت و مقصد درجه بالایی از افسردگی، نشانههای ناهنجاریهای استرسی بعد از بحران (پیتیاسدی)(post-traumatic strees disorder) و خشونتهای جنسی و تمایل به خودکشی در میان این قشر را نسبت به دیگر گروههای مهاجران و پناهجویان به صورت تصاعدی افزایش میدهد. در سال 2015 تعداد کودکان بدون همراه پناهجو در اروپا با افزایش بیسابقهای به بیش از 90 هزار درخواست رسمی رسیده است که بیشترین تعداد در کشور سوئد با 40 درصد مجموع پروندههای پناهجویی به ثبت رسیده است؛ همچنین آلمان با 16 درصد در رتبه دوم (افزایش سهبرابری تعداد کودکان بدون همراه نسبت به سال گذشته) و مجارستان با 10 درصد سومین مقصد کودکان پناهجو بوده است. از مجموع کل پناهجویان زیر 18 سال بدون همراه، پناهجویان افغان بیش از 51 درصد را به خود اختصاص دادهاند که این آمار نگرانیهای بینالمللی را درباره آینده نامشخص این کودکان به همراه داشته است. کودکان سوری 16 درصد و مهاجران اریتره پنج درصد از این تعداد را به خود اختصاص دادهاند. گفتنی است با توجه به افزایش سیل پناهجویان از سال 2015 به سمت اروپا، کشورهای اروپایی قوانین سختگیرانهتری را در قبال پذیرش کودکان بدون همراه اعمال کردهاند. دراینباره میتوان به تغییرات جدید در سیاستهای دولت سوئد در قالب ازسرگیری کنترل مرزی برای کنترل موج پناهجویان به داخل این کشور اشاره کرد که از سال 1995 به این سو بیسابقه بوده است. بهطورکلی دو کشور ایران و پاکستان در چهار دهه گذشته مهمترین مقاصد پناهجویان افغان بودهاند؛ اما در سالهای اخیر روند مهاجرت جامعه افغان به سمت کشورهای توسعهیافته رشد شتابانی به خود گرفته است. با وجود شدت بحران در کشور سوریه طبق آمار اعلامشده در سالهای اخیر همواره کودکان افغان در صدر جدول پناهجویان بدون همراه برای ورود به دروازه اتحادیه اروپا یا استرالیا بودهاند. دلایل متعددی در ایجاد این روند تأثیرگذار است. بهطورکلی ناامنیهای مزمن، جنگ و بیثباتی سیاسی-اجتماعی در افغانستان منجر به مبدلشدن این کشور یکی از بزرگترین کشورهای مهاجرفرست در دهههای گذشته بوده است. طبق آمار سازمان صلیب سرخ جهانی در حدود 76 درصد از مردم افغانستان دستکم برای یک بار در زندگی خود، مهاجرت یا آوارگی داخلی یا خارجی را تجربه کردهاند. یکی از مهمترین عوامل بالابودن تعداد کودکان بدون همراه افغان در میان پناهجویان، وجود شبکههای اجتماعی قوی(pre-existing network) مهاجران افغان در کشورهای مقصد است. در مصاحبههای صورتگرفته با شماری از پناهجویان افغان در آلمان، همه شرکتکنندگان در پژوهش حضور یکی از اقوام نزدیک، دوست خانوادگی یا فردی آشنا با خانواده خویش را بهعنوان تکیهگاه عاطفی و گاهی مالی این سفر پرمخاطره اعلام کردهاند. در نتیجه این شبکههای قوی اجتماعی و ارتباطی، بسیاری از خانوادههای افغان چه در خود افغانستان یا در کشورهای همسایه، با پرداخت هزینههای هنگفت فرزندان خود را برای رسیدن به یکی از مقاصد اصلی پناهجویان (اروپا یا استرالیا) به دست قاچاقبران میسپارند. دراینباره بیان چند نکته ضروری به نظر میرسد. اگرچه طبق آمارهای رسمی اتحادیه اروپا 13 درصد از افرادی که در سال 2015 درخواست پناهجویی خود را در کشورهای عضو این اتحادیه اعلام کردهاند، زیر 14 سال و بدون همراه بودهاند؛ ولی آمارهای غیررسمی رقم بالاتری را نشان میدهد. طبق گزارش وزارت کشور آلمان در سال 2015 نزدیک به شش هزار کودک پناهجو در این کشور گم شدهاند که 555 نفر از آنها زیر 14 سال داشتهاند؛ همچنین تعداد بسیار زیادی از پروندههای پناهجویی کودکان در میانه مسیر بررسیهای قانونی از طرف خود پناهجویان رها میشود که بهنوعی ارتباط دستگاههای رسمی کشور میزبان با فرد پناهجو قطع میشود؛ اگرچه تعدادی از این افراد مسیر مهاجرتی خود را تغییر داده و در کشور دیگری به دنبال پناهجویی هستند؛ اما آمارهای غیررسمی نشاندهنده ورود گسترده این کودکان در جرائم سازمانیافتهاي مانند شبکههای قاچاق و بهرهکشی انسان، شبکههای گدایی، فحشا و پورنوگرافی یا قاچاق اعضای بدن است که با توجه به نداشتن مدارک هویتی، این کودکان در معرض خشونتهای جنسی و روحی و شکنجه قرار میگیرند. مسئله دیگر اینکه طبق آمارهای رسمی بیش از دوسوم کودکان بدون همراه پناهجوی افغان در سال 2015 به وسیله «راهنما»(guide) در مسیر پناهجویی قدم برداشتهاند که این مسئله نهتنها ریسک اطلاعات اشتباه و «فریب»(manipulation) افراد را بالا میبرد؛ بلکه نشاندهنده گسترش افسارگسیخته باندهای قاچاق انسان در کشورهای مبدأ است. بسیاری از این افراد در مصاحبههای صورتگرفته اعلام كردهاند در میانه راه، قاچاقبران به آنها اعلام میکردند چه کشوری برای آنها مناسبتتر است. این افراد همچنین مجموعه مشترکی از مشکلات را از جمله: بازداشت در مسیر و اجبار به زیستن در «مراکز مراقبتی»(detention centers) در کنار بزرگسالان و درنتیجه مواجهه با خشونتهای کلامی و جنسی، شکنجهديدن ازسوي «آدمپران»،(smuggler) دسترسی نامناسب به غذا و آب و سختی مسیر، بیان كردهاند. طبق جدیدترین آمار کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد، در سال 2015 بیش از 90 درصد از کودکان بدون همراه مهاجر، پسر و عمدتا بین 16 تا 17 سال بودهاند. این مسئله با توجه به ساختار سنتی خانواده در فرهنگ افغان، کاملا پذیرفتنی است؛ چراکه با توجه به مسیر پرخطر قاچاق و همچنین تفاوتهای بنیادین درباره جایگاه زن در جوامع سنتی و غربی، تعداد دختران پناهجوی افغانِ بدون همراه، بسیار پایین بوده و این افراد عموما با یکی از اعضای مذکر خانواده همراهی میشوند. همچنین بر مبنای مطالعات انجامشده، به نظر میرسد فرستادن کودکان بهصورت انفرادی در قالب پناهجو، به یک مکانیسم گروهی بین خانوادههای افغان تبدیل شده است. این تصمیم با این امید گرفته ميشود که کشورهای مقصد از انعطاف بیشتری برای تصمیم درباره درخواست پناهجویی کودکان برخوردارند و در نتیجه، با پذیرش پرونده پناهجویی کودک، شانس ديگر اعضای خانواده براي ورود به کشور میزبان تحت قانون «الحاق»(reunification) افزایش میيابد. در نتیجه در سالهای اخیر فشار فزایندهای بر پسران افغان از سمت جامعه و خانواده به منظور تلاش برای رساندن خود به «منطقه امن»(safe zone) ایجاد شده است. از بُعد روحی، این فشارها باعث شده بسیاری از پسران افغان بدون تمایل شخصی، صرفا برای «ناامیدنکردن» خانواده، قدم در این مسیر میگذارند و طبق بررسیهای میدانی صورتگرفته ازسوي نگارنده، بسیاری از این کودکان بعد از استقرار در کشور میزبان و مواجهه با واقعیات فرایند پیچیده قانونی و دشوار پناهجویی، رویه درونگرایانهای را در پیش گرفته و از وضعیت سخت خود، اطلاعی به خانواده در کشور مبدأ نمیدهند که این مسئله منجر به تشدید حس انزوا، فشارهای روحی، روانی، افسردگی و پرخاش در میان این کودکان میشود. فرایند ادغام اجتماعی و فرهنگی برای همه مهاجران، از جمله تجربههای پرچالش بوده است و این مسئله برای کودکان بدون همراه، با توجه به ضعف زبان، نداشتن مدرک تحصیلی و آموزشی مناسب، پایینبودن مهارتهای حرفهای و نداشتن حمایت مالی و عاطفی از سمت والدین و دوستان، باعث تشدید بحرانهای روحی، جسمی و اجتماعی میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.