حمله به پیشفرضها
حبیبالله معظمی. محقق و مدرس دانشگاه
«8 نوامبر 2016»، این تاریخ را باید به خاطر سپرد. از این روز بسیاربسیار خواهیم شنید. بهدلیل اهمیتش، بهدلیل رفرنسهای (ارجاعات) بیشماری که میشود و خواهد شد، بهدلیل تاریخیبودنش و بهویژه بهدلیل خوراک نظریای که فراهم کرده است. این روز و خالق این روز یعنی، دونالد ترامپ، تصورات پیشین را راجع به حاکمان و چه کسانیبودن آنها، تودهها و حاکمان، آمریکاییبودن و... به هم ریخت. تصور شود آیا اگر هیلاری کلینتون اکنون رئیسجمهوری آمریکا میشد، این همه بازتاب داشت؟ اکنون ترامپ نقل مجالس سیاسی و رسانهای جهان است. شگفتی و شوک انتخاب ترامپ به حدی بوده که شگفتی ناشی از راهیابی یک سیاه (به کاخ سفید) را کنار زده است؛ سیاهانی که تا 50 سال پیش از بسیاری از حقوق مدنی در ایالتهای مختلف محروم بودند. در نوشتن در باب و تحلیل ترامپ و انتخابشدنش نباید صرفا به مخالفتها و تظاهراتی که بهطرز بیسابقهای هنوز و هماینک علیه او در آمریکا برپاست، یا به این توصیه مایکل مور اکتفا کرد که گفته است باید با ریاست ترامپ مخالفت شود، بلکه باید به فروپاشی تصورات و پیشفرضیهایی هم پرداخت که از منافذ سازمان سیاسی دموکراسی راه پیدا کردهاند. نشانههایی عینی در این سالها پدیدار شدهاند که حکومت مبتنی بر دموکراسی و دموکراسیلیبرال را با چالشهایی مواجه کردهاند که این چالشها سوای نقدهای چنددههای اندیشمندان انتقادگرا و پستمدرن است. پیامِ برآمدن و ظهور پدیدههایی همچون جولیان آسانژ (ویکیلیکس) و ادوارد اسنودن در حوزه رسانه- سیاست- حقوق ملت، چنین سازمان سیاسی و حکومتی را با همه دستاوردهایش، با چالش دروغگویی، مخفیکاری، تظاهر در جلوه عمومی، نقض حریم خصوصی، حتی ناکارآمدی و نظایر آنها و بهطورکلی دورشدن از آن آرمانهای نظری و قانون اساسی و متممهای آن، مواجه کرده است. شاید به این دلیل است که این سخن ترامپ که نهاد دولت را در آمریکا، «تشکیلات فاسد» دولتی خواند، آرا را به سوی او جلب کرده باشد. این سخن نگارنده نه که ایدئولوژیک و سیاسی، بلکه ناظر بر مباحث نظری و فلسفه سیاسی و حکومتداری دموکراسیلیبرال در جهت تکامل و شاید امکان از نو تجدیدی این نوع جامعه است. در تاریخ سیاسی هیچ کشور دموکراتیکی نمیتوان یافت که رهبران احزاب آن کشور بهطورمشترک مقابل کاندیدايی که بهویژه خاستگاهی از یکی از احزاب اصلی دارد، تمامقد بایستند، اما آن کاندیدا رأی آورد. پیام پیروزی ترامپ فروپاشی سازماندهی و جایگاه حزب به این صورت در نظامهای سیاسی است؛ بهویژه در آمریکا که دوحزبی است و راهیابی به قدرت سیاسی از مجرای آنهاست. درصورتیکه ترامپ نهفقط با مقابله و مخالفت همحزبیهای خود روبهرو شد، بلکه خود چندان عضو پیوست و استواری در حزب جمهوریخواه هم نبوده بهطوریکه در عمر سیاسیاش وابستگیهای اصلاحاتی و دموکراتیک (حزب دموکرات) هم از خود نشان داده است. بنابراین میتوان نتیجه گرفت او را فقط آرای حزبی راهی کاخ سفید نکردهاند. به این دلیل است که انتخاب ترامپ از یک جهت عین و تجلی دموکراسی است وقتی مردم با رأی خود تصمیمشان را عملی و اعمال نظر میکنند. او نماد آنچه در مطالعات فرهنگی، آمریکایی ناب عامهپسند خوانده شده است. تاکنون سه همسر گزیده است. ملانیا همسر آخرش 46ساله اسلوونیاییتباری است که 15 سال پیش ساکن آمریکا شد و از شوهرش 24 سال کوچکتر است که تصاویر مدلینگ او شاید بر دیوار مکانیکیهای آمریکا هم باشد. ایوانکا، دختر از همسر اولش، هم به راه ملانیا رفته و مدل است و با تصاویرش، شانسش برای نصبشدن در دیوارها و چاپ در مجلات بیش از اوست. یکی از برادرهای دونالد از شدت الکلنوشی چند سال پیش درگذشت. او نماد فرهنگ عامهپسند و مصرفگرایی آمریکایی است که سالهاست روشنفکران و متفکران به آن تاخته و نقدش کردهاند، زندگی و آپارتمان شخصیاش در نیویورک فراررؤیایی است؛ پنتهاوسی در نیویورکسیتی با مبلمان لویی پانزدهم. او نماد جنبه سرمایهدارانه آمریکاست برخلاف رؤسایجمهوری قبلی که نماد لیبرالی و دموکراتیک آمریکا بودند. در نظام سیاسی سرمایهداری ایالات متحده آمریکا اینک نوبت و شاید حق یکی از همین سرمایهداری و سرمایهداران بوده که یکی از خود - دونالد ترامپ- را راهی کاخ سفید کردهاند. انتخاب ترامپ پیشفرض شرط سیاستمداربودن را برای ورود به کاخ سفید رد کرد. او هیچ سابقه سیاسی و اجرائی دولتی ندارد؛ فرماندار، سناتور و نماینده، نبوده است. کافی است آرا در نظام دموکراتیک به سمت کسی جلب شود و پیش از آن، او با چندسالی وابستگی حزبی، امکان نامزدشدن را برای خود فراهم کند و به کاخ سفید برود. اگر آرمان دموکراسیلیبرال برابری است، رأی نخبه و فرهیخته و دانشگاهی و جوان نیویورکی، بوستونی و پورتلندی با رأی کارمند و کارگر میانسال و بدون سواد دانشگاهی سوپرمارکت آلاباما و تگزاس، برابر است. تجربه ترامپ نشان داد در هر جا باید انتظار برابری واقعی و عینی آرمانی را داشت و شدنی است. انتخاب دونالد ترامپ یک تجربه دووجهی را برای سیاست جهان امروز نشان داد که منافذ آسیبپذیری در سازمان سیاسی دموکراسی وجود دارند و هم تودهها حتی در آمریکای دارای یکی از سرآمدان سازمانهای کنونی دموکراسی، در برابر نخبگان میایستند. انتخاب ترامپ حمله به هژمونی قدرتمند رسانهای (غرب و آمریکا) و گفتمان غالب سیاسی بود. انتخاب ترامپ دقیقا هژمونیستیزانه است، زیرا محافل قدرت، سیاست و رسانه یکدست در برابر او ایستادند و البته شکست خوردند. همچنین انتخاب او روش علوم انسانی و جامعهشناسی را زیر سؤال برده است. تقریبا همه نظرسنجیها تا شب انتخابات، عقببودن او را از کلینتون گزارش میکردند. باید گفت این علوم تا آراشناسی واقعی مردم راه زیادی دارند. موردپژوهی ترامپ، ضدنخبهگرایی است. او در شرایطی رئیسجمهور شد که فقط از حزب خودش (جمهوریخواه) 160 چهره مطرح و نیمهمطرح با او مخالف کردند، حال بماند احزاب دموکرات و هوادارانش، چهرههای ورزشی و هنری و رسانهای و تقریبا همه گروهها و افراد مرجع جامعه آمریکا که با او مخالفت ورزیدند، اما توده مردم و رأیدهندگان راهی دیگر در پیش گرفتند و شکافی را در این جامعه نشان دادند. شاید به این دلیل بود که باراک اوباما در نخستین اظهاراتش بعد از اعلام پیروزی ترامپ، خواهان اتحاد جامعه آمریکا شد. با وجود این، تداوم رکود اقتصادی جهانی و ناتوانی سه، چهار دولت گذشته آمریکا در توجه به ایجاد رفاه اقتصاد خرد و ملموس طبقات میانی و پایین از یکسو و از سوی دیگر، انتخاب شعارهای ترامپ برای این حوزه، در پیروزی او بیتأثیر نبودند. باید دانست هر رویداد اجتماعی قابلیت، اهمیت و ارزش آن را پیدا نمیکند که خوراک نظری و دلمشغولی نظریهپردازان شود و اینک پدیده ترامپ رئیسجمهور، اینچنین قابلیتی یافته است. تاریخ صفحه جدیدی گشوده است اگرچه ترامپ نامزد انتخابات و کارزارچی، با ترامپ رئیسجمهوری و ساکن کاخ سفید تفاوت خواهد کرد کمااینکه در اولین سخنرانی بعد از پیروزی و در اولین سخنرانی در کاخ سفید (بعد از دیدار با اوباما)، از آن پرخاشگری و ساختارشکنی اثری نبود. با این همه، دونالد ترامپ اگر با همان شدت و حدت کارزار انتخاباتی به شعارهایش در حوزه داخلی و خارجی: از حوزههایی مثل اقلیتها، زنان، مهاجران، مسلمانان و... تا پیمانها با دیگر کشورها و روابط سنتی با دیگر کشورها وفادار بماند، برای آنها پذیرفته نیست کسی حتی رئیسجمهوری آمریکا آمده است تا نظم داخلی و جهانی را برهم زند. آنچنانکه سندرز گفت، اگر ترامپ به همان سیاق انتخاباتیاش بخواهد در ریاستجمهوریاش عمل کند، کابوس وحشتناکی در انتظارش خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.