شیوه مواجهه با دوران گذار
رضا نصری. حقوقدان بینالمللی
تحلیلگران، استراتژیستها و جناحهای سیاسی مختلف کشور درصدد بررسی و شناخت پدیده دونالد ترامپ هستند. عدهای پیروزی او را برای منافع ملی ایران با این استدلال «مثبت» ارزیابی میکنند که گمان میبرند نزدیکی او به روسیه، موضع انتخاباتی او درباره دخالتنکردن در سوریه، زاویه او با عربستانسعودی و برخی کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، استقلال نسبی او از لابیهای سنتی فعال در واشنگتن و «اهل معامله» بودنِ او همگی از جمله عواملی هستند که در نهایت بهنفع ایران تمام خواهد شد. درمقابل، عدهای معتقدند که خاستگاه سیاسی دونالد ترامپ (حزب جمهوریخواه)، اسلامستیزی او، نزدیکی او به اسرائیل، شخصیت افراطی و پیشبینیناپذیر او و همچنین اظهارات تندی که تاکنون درباره «برجام» و ایران بیان کرده است، همگی مؤلفههایی هستند که پیروزی او را به تهدیدی علیه ایران تبدیل میکنند. در هر دو موضع، عناصری از حقیقت وجود دارد که کتمانشدنی نیست. عناصری هم هست که چندان قابل وثوق نیست: بهعنوانمثال، بسیاری معتقدند که نزدیکی ظاهری دونالد ترامپ به روسیه مؤلفه چندان محکم و قابل اتکایی نیست چراکه این نزدیکی مبتنیبر یک چارچوب نظری، یک تحلیل راهبردی یا یک محاسبه سیاسی متقن و فکرشده نیست؛ بلکه نزدیکی او به دولت پوتین صرفا در مناسبات شخصی و کاری او با روسیه ریشه دارد و بیش از هر چیز بهخاطر منافع شخصی و ملاحظات خاص او از روی احتیاط در دوران انتخاباتی بیان شده است. همچنین برخی معتقدند مخالفت او با عربستان سعودی نیز الزاما مبتنی بر یک برآورد راهبردی و حس نیاز او به ایجاد تغییر در کیفیت رابطه میان واشنگتن و ریاض نبوده است، بلکه لحن تند او علیه عربستان سعودی صرفا یک واکنش تبلیغاتی در برابر فاششدنِ خبر کمک مالی عربستان سعودی به «بنیاد کلینتون» بوده و موضع بهظاهر مترقی او علیه عربستان سعودی - بیش از اینکه نویدبخش دگردیسی ژئواستراتژیک باشد - کارکرد انتخاباتی داشته است. درهرحال، آنچه مسلم است، این است آمدن دونالد ترامپ سرآغاز یک دوران گذار است که میتواند هم برای ایران مثبت باشد و هم میتواند بهشدت برای منافع و امنیت ملی ما دردسرساز شود. نشانههای اولیه این دوران جدید هم چندان مثبت نیست. اقدامات اولیه دونالد ترامپ - از قبیل دعوت نتانیاهو به واشنگتن در روز نخست پیروزیاش، تشکیل احتمالی کابینه او با مشارکت تندروترین و ضدایرانیترین اعضای طیف افراطی حزب جمهوریخواه که بعضا در سالهای گذشته از لابیستها و حقوقبگیران سازمان تروریستی رجوی در واشنگتن بودهاند (مانند نیوت گینگریچ، رودی جولیانی، جان بولتون، فرانک گفنی، ولید فارِس، رایان کورکر و سارا پیلین)، طرح اتهام «نقض مکرر برجام» از جانب ایران در یکی از تازهترین اعلامیههای منتشرشده از سوی تیم انتخاباتی او و همچنین تسلط حزب جمهوریخواه و مخالفان ایران بر هر دو مجلسین نمایندگان و سِنای آمریکا - مواردی هستند که از آغاز دوران بسیار سخت و پرچالشی برای دستگاه دیپلماسی کشور خبر میدهد. درواقع، همانطور که ذکر شد، تحلیل کلی درباره سود و زیان پیروزی دونالد ترامپ هرچه باشد، حقیقت این است که در دوران گذار قرار گرفتهایم و در وهله اول، مهمترین ضرورت فعلی ایران فهم و درک درست و دقیق از این دوران گذار است. با این مقدمه، طرح سه نکته مهم در مورد شیوه آمادگی ایران برای مواجهه با این دوران جدید ضروری به نظر میرسد: اول اینکه در این برهه زمانی و در این دوران پرمخاطره گذار، حفظ و تقویت دستگاه دیپلماسی کنونی - که مهمترین شاخصه و ویژگیاش تخصص و کاردانی است - امری مهم و حیاتی به نظر میرسد. فضای ناشناخته و پر از ابهام پیشِرو دیگر مجال «سعی و خطا» نمیدهد، چراکه در این مقطع خاص و با این دولت ویژه آمریکا که با هرآنچه در 40 سال گذشته تجربه کردهایم متفاوت است، هزینه «خطا» ممکن است برگشتناپذیر و غیرقابل جبران باشد. درک و تحلیل فضای کنونی - و متعاقبا مدیریت آن - مستلزم تداوم زمامداری افرادی است که قادر باشند - به دور از شعارزدگی، بیانیهخوانی و اقدامات واکنشی و نمایشی - با طمأنينه، تخصص و تدبیر، کشتی ایران را در این دریای توفانی به سوی ساحل امن هدایت کنند. در نتیجه، اولین ضرورت، پرهیز از وسوسه ایجاد تغییر در نظام تصمیمگیری دستگاه سیاست خارجه ایران به منظور «مقابله به مثل» با دولت جدید آمریکاست. دوم اینکه در این مقطع خاص، هر اقدامی که با انگیزه بهرهبرداری جناحی در داخل یا امتیازگیری در خارج از کشور، روند «امنیتیسازی» ایران را تسریع کند، وجهه مثبت ایران را مخدوش کند، راه را برای تقویت و ترویج گفتمان «ایرانهراسی» و بهرهبرداریهای متعاقب آن هموار و بالطبع شکلگیری ائتلافها و همکاریهای راهبردی و ضروری با سایر کشورها را با مانع مواجه کند، بدون شک هزینههای سنگین و مهمی برای کشور به همراه خواهد داشت. از طرف دیگر، هر اقدامی که بر عقلانیت ایران بهعنوان یک بازیگر سازنده و قانونمند بینالمللی صحه بگذارد؛ هر اقدامی که گفتمان «امنیتی» و ستیزهجویانه علیه ایران را در فضای بینالمللی بیاعتبار کند، هر اقدامی که بر ثبات سیاسی و مشروعیت مردمی نظام سیاسی کشور صحه بگذارد و هر اقدامی که افکار عمومی جهان را به مانعی بر سر راه ستیزهجوییهای دولت جدید آمریکا تبدیل کند، در خنثیسازی طرحها و زمینهچینیهایی که در واشنگتن و تلآویو علیه امنیت و منافع ایران در حال تدارک است، بسیار مؤثر خواهد بود. سوم اینکه در مقطع فعلی، «برجام» کارکردی بسیار فراتر از آنچه تاکنون داشته، یافته است. حقیقت این است در این دوران حساس، برجام یگانه سند و گواهِ «قانونمندی»، «حقانیت» و «عقلانیت» ایران در صحنه بینالمللی است و یگانه حربه مؤثر حقوقی و سیاسی است که قادر است اتحادیه اروپا و سایر کشورهای صنعتی و مهم جهان را - در مقابل دولت ترامپ - در مدار ایران نگه دارد. به عبارت دیگر، برجام تنها اهرم قابل اتکایی است که میشود به واسطه آن نهفقط حمایت کشورهای اروپایی و افکار عمومی جهان را - در صورت فسخ یک جانبه برجام از سوی دولت جدید آمریکا- بهنفع ایران جذب کرد، بلکه تنها ابزاری است که میشود به کمک آن حتی جریانهای حامی ایران در واشنگتن را نیز در برابر افراطیگریهای احتمالی دولت جدید و کنگره جمهوریخواه سامان بخشید. درواقع، امروز برجام هم سند حقانیت ایران، هم ابزار راهبردی ایران و هم حربه «ارتباط عمومی» کشور است و تعجیل در بیاثرخواندن آن یا تحریک بهکنارگذاشتن آن - با هر انگیزه سیاسی، جناحی یا انتخاباتیای که باشد - بزرگترین خطای محاسباتی است که میتوان مرتکب شد. به بیان دیگر، در عصری که آغاز میشود، برجام بهمثابه پرچمی است که میتوان همواره در برابر تندرویها و افراطیگریهای احتمالی ترامپ برافراشت و از آن برای منزویکردن آمریکا در صحنه بینالمللی، مهار و خنثیکردن سیاستهای دولت جدید و همراهان تندرو جمهوریخواهش در کنگره استفاده کرد. در نتیجه، تأکید بر پایبندی ایران به برجام و نمایش همدلی و انسجام ملی در پشتیبانی از این سند بینالمللی، امری است که - بیش از هر زمان - ضروری و لازم بهنظر میرسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.