درباره نمايش «نيازمنديها» به كارگرداني سیما تیرانداز
نیازمندیها، تسلسل تنش و هیاهو
محمدحسن خدایی
ساختار اپیزودیک نمایش «نیازمندیها» شاهد مثالی است برای آن فرمی از روایت تئاتری که قرار است تعینی مادی برای بازنمایی اجتماعات کوچک مردمانی باشد که اینروزها زیست، میل و اضطرارشان، درهم آمیخته؛ جماعتی از مردمان که در فقیرشدن عرصه عمومی و البته غیاب امر جمعی، لاجرم بدنهایی آسیبپذیر، محذوف و تحت نظم نمادین هستند. و از دیگر سو، مردمانی برخوردار و متمول در تمنای حضور و تماشاشدن. اجتماعی که از سر اتفاق یا ضرورت، گردهم آمدهاند و مشمول رابطه و مشغول مبادلهاند. پادگان، کارخانه، دفتر فیلمسازی، آموزشگاه هنری و خانه دانشجویی مکانهایی برای امکان مجموعشدن شخصیتهای نمایش هستند. آدمهایی که در یک مشارکت جمعی، بیش از آنکه بر فردیت خود اصرار کنند، جزئی از یک کل محسوب میشوند. استعارهای از یک چشمانداز عمومی که برای بهتردیدن آن احتیاج به فاصله است. ساختار اپیزودیک نمایش در تنوعبخشی به مکان، امکان بازنمایی طبقات اقتصادی و قشربندهای اجتماعی را فراهم میکند. گاهی افراد از طبقات اقتصادی مقابل هم قرار میگیرند مانند اپیزود «آموزش جعبهسازی» و گاهی در کنار هم مانند «اعتراض کارگری». تکثری که از تضادها و همبستگیهای جامعه نشان دارد. روایتی از گسستها و اتصالات نیروهای مادی جامعه. این اجتماعگرایی در مقابل فردیتهای منفصل، یادآور آن چیزی است که «امید مهرگان» در روایت سینمایی پازولینی از مسیح توضیح میدهد. اینکه به نظر میرسد انجیل به روایت متی را نه بازیگران و عوامل حرفهای، که «کل پرولتاریا» ساخته است. نوعی از «آماتوریسم» قابل ستایش که در مقابل منطق مبادله و سرمایه، مقاومت میکند. از این منظر، اگر عوامل «نیازمندیها» بر نوعی از «آماتوریسم» مقاومتکننده در مقابل جریان اصلی تئاتر کشور تأکید کنند، وجه سیاسی و بوطیقایی درخور احترامی خواهند داشت در عوضِ تمنای کاملا حرفهایشدنشان. آماتوریسمی که بدون ستارهها و بازیگران حرفهای، کار خود را در حد قابل اعتنایی به سرانجام رسانده است. هنرجویان جوانی که مشتاقانه در پی ساختن امر خلاقانه در کنار هم ایستاده و نیروهایشان را معطوف به کاری جمعی کرده و از این آزمون دشوار، سربلند بیرون آمدهاند. در جایی که همه در پی حرفهایشدن، حضور در جامعه نمایش و ورود به منطق مبادله هستند، میتوان از جوانان گردهمآمده در «نیازمندیها» انتظار داشت از «آماتور»بودن نهراسند. آماتوریسم در اینجا، همان مقاومت در قبال تئاتر بورژوازی و مناسبات مادی آن است. ساختار اپیزودیک «نیازمندیها» نشان از روایتی چندپاره از وضعیتهای بحرانی است که اجتماع مردمان را در موقعیتهای اخلاقی قرار داده تا در نسبت با دیگری، کنش اخلاقی ورزیده و در نهایت تصمیمی انسانی بگیرند. نوشین تبریزی در مقام نویسنده و سیما تیرانداز به عنوان سرپرست اجرا، همراه با بازیگران نمایش، تنش درونی اپیزودها را در سطح بالایی نگه میدارند که یادآور سینمای اجتماعی سعید روستایی و اصغر فرهادی است. مخاطب در قبال تنش بالا و ریتم تند وقایع، امکان چندانی برای تخیلورزیدن و نفسکشیدن مییابد. نکتهای که میتواند وجه انتقادی «نیازمندیها» را برای مخاطبان در این ریتم پرسرعت درونی اثر و تنشهای مدوام روایی، تقلیل دهد. «نیازمندیها» مخاطبان خود را با بمباران کلمه و کنش، خلع سلاح کرده و امکان تأمل را کمیاب میکند. ساختار اپیزودیک نمایش، تأکیدی بر جذابیت موقعیتهای بحرانی و قطعه قطعه است که کوتاه روایت میشوند و محصول شتابگرایی دوران مدرن هستند؛ اپیزودهایی که در یک نقطه با هم اتصال مییابند: «نیازمندیهای چاپشده در روزنامهها». از میان اپیزودها، روایت اول با عنوان «اعتراض کارگری» قابل اعتناترین است. با آنکه محتوایی رادیکال دارد، اما در انتخاب فرم محافظهکار است. بدونشک تلاش دقیق در بازنمایی یک جنبش کارگری، میتواند خطابی محافظهکار و منقاد باشد. فرمی غیررادیکال که در نهایت، گفتمان غالب را بازتولید میکند. نکتهای که امید مهرگان در مقاله «توهم تجسم امر مقدس: نکاتی در باب معناگرایی ایرانی» درباره سینمای معناگرا توضیح میدهد: «اشتیاق به امر واقعی، رفتن به درون چیزها، دستیافتن به هسته سخت و اصیل واقعیت آنهم در ورای همه حجابهای نمادین». اپیزود «اعتراض کارگری» تمنای اتصال با امر واقعی و بازنمایی دقیق آن است. یک رئالیسم بیواسطه که مقاومت را نه در فرم که بیشتر در پلاکاردهایی در دستان کارگران با شعارهایی رادیکال در باب اختلاس و حقوق کارگران مییابد. پلاکاردهایی در خدمت بازنمایی دقیق یک اعتراض کارگری. اجتماعی از بدنهای غیرسیاسی کارگران که توان بحرانیکردن عرصه نمادین را با زبان و اندام خود نمییابند. بازنمایی مقاومت کارگرانی که درنهایت با گفتار برخورد صاحب ابزار تولید، شکسته شده و در چرخه باطل بازتولید مناسبات تولید ادامه مییابد. بهنظر میرسد هر پنج اپیزود نمایش «نیازمندیها» گرفتار منطق دقیق بازنمایی زندگی روزمره است. از این منظر امکان تخطی، مقاومت و خلق زیباشناسی رادیکال کمیاب شده است. اپیزودهایی مانند خانه دانشجویی، سربازها، اعتراض کارگری، تست بازیگری و درنهایت، آموزش جعبهسازی. اپیزودهایی که میتواند برای عینیتبخشی به محتوای خود، به فرمهایی خلاقانهتر نظر کند. با وجود این، این فرم بازنمایی، در چسبندگی بیش از اندازه به تعینات دوران خود، امکان فاصلهگیری انتقادی را از دست داده و درنهایت، به محافظهکاری میرسد. نکتهای که میتواند از دل منطق کارگاهی تولید نمایش و شتابگرایی آن، بیرون آمده باشد. «نیازمندیها» از دوران خود فاصله نمیگیرد تا توان نگاه انتقادی را بیشازپیش به دست آورد. نمایشی که رسالت اجتماعی و استراتژی بوطیقایی خود را در بازنمایي دقیق مناسبات حال حاضر جامعه جستوجو میکند. یک چسبندگی به اینجا و اکنون ما، بیآنکه نگاه تاریخی را ممکن کند. تلاش درخور اعتنای سیما تیرانداز و نوشین تبریزی و گروه اجرائی، معلولها را به مخاطب نشان میدهد اما از یافتن علتها، غافل است. اینجاست كه میتوان به گروه اجرائی یک نکته را تذکر داد: اهمیت خوانش تاریخی از اینجا و اکنون ما؛ خوانشی انتقادی و البته اضطراری.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.