|

نقدی بر نمایش «طپانچه‌خانم»

هیچ عاشقی نفی بلد نمی‌شود؟

جواد رنجبر: برخی نمایش‌ها از همان نخستین دقیقه، تماشاگر را به‌اصطلاح می‌گیرند؛ با صحنه‌آرایی یا موسیقی یا بازی. می‌توان راحت روی صندلی تماشاخانه نشست و نمایش را دید. «طپانچه‌خانم» با صحنه بدیع و زیبا و ساده‌اش تماشاگر را جذب می‌کند؛ یک صحنه خاکی، به نشانه روستا و چند پشته کاه در انتها. بلافاصله در این صحنه بدیع و ساده، حرکات موزون اجرا می‌شود که بر لطف آن می‌افزاید. داستان نمایش ساده است و می‌شود آن را به‌راحتی در هر قالبی ریخت و عرضه کرد. خانم اشراف‌زاده‌ای که برایش بهداشت شهر (دغدغه‌های تمدنی) مهم است و نماد اشرافیتش طپانچه‌های موروثی، با فاجعه طلاق دخترعمویش از شاه روبه‌رو می‌شود؛ داستان همیشگی وصل و فصل اشراف به قدرت عالیه که تبعاتی جدی پیدا می‌کند و فرد را گاه از هستی ساقط می‌کند. هستی و هویت طپانچه‌خانم از دید خودش طپانچه‌هایی است که از عمو و دایی و سایرین به او به ارث رسیده است. او حتی نسبت به محل قرارگرفتن و طبقه‌بندی آنها حساس است. از دید تقابل سنتی- مدرن این خانم به‌نوعی نماینده مدرنیسم است، اما بی‌توجه به سنت‌ها هم نیست. طپانچه‌ها را حفظ می‌کند و با مأمور قانون از سر استغنا حرف می‌زند. حتی به شاه تلفن می‌کند تا او را به‌ دلیل طلاق ملکه سرزنش کند. این موضوع از جمله صدها موضوع تاریخی و اجتماعی در ایران است که در هنر نمایش به‌درستی به آن پرداخته نشده است. شاید جا داشته باشد صدها نمایش‌نامه درجه‌اول درباره تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران در صد سال گذشته نوشته شود. از داستان خانم اخترالسلطنه (طپانچه‌خانم) یک تراژدی می‌توان ساخت؛ یک قصه سیاسی تلخ یا یک داستان اشرافی و تحلیلی طبقاتی. اما نویسنده، محمد امیر یاراحمدی و کارگردان، شهاب‌الدین حسین‌پور، از این قصه یک تئاتر طنز می‌سازند که حتی صحنه‌های غمگین آن مثل صحنه به‌زندان‌رفتن اخترالسلطنه پر از غم و ناله و آه نیست و حتی خنده‌ای نیز بر لب تماشاگر می‌نشاند. شکل نمایش به‌طورکامل تئاتری است اما انتزاعی نیست. نمایش از فرم‌های پیچیده و نامفهوم استفاده نمی‌کند. تماشاگر در مدت 80 دقیقه خسته نمی‌شود. شکل نمایش با وجود صحنه ثابت و چهره‌پردازی تئاتری و یک‌نواخت، ترکیب موفقی از انتزاع و واقع‌گرایی است. نقطه قوت نمایش از همه عناصر آن می‌آید. نمایش‌نامه خوب نوشته شده است. شخصیت‌پردازی خوب و گفت‌وگوهای خوب، دو مشخصه نمایش‌نامه است. هرچند شاید بهتر بود از برخی کلمات نه‌چندان رایج در زبان امروز که بیشتر برای موزون‌تر‌شدن کلام آمده است، استفاده نمی‌شد. البته زبان نمایش‌نامه فضای خوبی می‌سازد؛ موزون است اما به شعر و شاعری نمی‌کشد؛ یعنی در عین ظاهر شعرگونه، بر عنصر خیال و رؤیا متکی نیست و تا آخر منطقی می‌ماند. ریتم نمایش‌نامه هم خوب است. صحنه‌ها به‌تقریب کم‌وزیاد ندارند. داستان و اطلاعات نمایش به‌درستی میان صحنه‌ها تقسیم شده است. بازی‌ها هم یکی دیگر از نقاط قوت نمایش است. تقریبا همه خوب بازی می‌کنند. فریبا متخصص، که در سینما و تلویزیون‌ بیشتر در قامت یک زن خانه‌دار نمایان شده است، این‌بار از پس یک نقش پرطمطراق و زن مستبد و اجتماعی خوب برآمده است. لحن و حرکات «متخصص» در صحنه باورپذیر و روان است و او به عنوان زنی امروزی، درک درستی را از زن چندین دهه پیش به نمایش می‌گذارد. محمد نادری چنان روان بازی می‌کند که انگار محمد نادری نیست و هوشنگ درزی شوهر خانم اخترالسلطنه است. بقیه بازیگران مثل گیلدا حمیدی، حمید رحیمی، آرش فلاحت‌پیشه و محمد صدیقی‌مهر کم‌وبیش خوب بازی می‌کنند. به‌ویژه گیلدا حمیدی (در نقش قمری) در برخی صحنه‌های پرپیچ‌وخم خوب ظاهر می‌شود. می‌دانیم او با وجود خانم اخترالسلطنه با هوشنگ سروسری دارد. در صحنه‌ای سرهنگ از او خواستگاری می‌کند. قمری بیش از هر چیز منتظر واکنش هوشنگ است. هوشنگ بی‌تردید به منفعت کلی خانواده می‌گراید. قمری با یک بازی روان نگاه معنی‌داری به او می‌کند. حمید رحیمی هم به‌راحتی و روانی شخصیت پیچیده دده، کلفت مخنث خانه، را بازی می‌کند. البته بازی‌های یکدست نشانه کارگردانی خوب اثر هم هست. موسیقی با ترکیب سازهای ایرانی و غربی با ریتم نمایش همگام می‌شود و تأثیرگذاری نمایش را بیشتر می‌کند. موسیقی با ریتم تند به‌ویژه در نیمه دوم نمایش به تأکید بیشتر بر فاجعه پیش‌ِرو می‌انجامد. چهره‌پردازی نمایش در پیوند با طراحی لباس و متناسب با فضای تئاتری نمایش است. به نظر می‌رسد اگر بازیگران ماسک‌های سفید را بر چهره نداشتند، به عبارت دیگر، در چهره‌پردازی اغراق نشده بود، سطح نمایش افول می‌کرد. ندیدن چهره اخترالسلطنه و سرهنگ و مدی‌خان به شناخت بهتر آنها یاری می‌رساند، همان‌طور که دیدن چهره هوشنگ و قمری. نمایش «طپانچه‌خانم» برای چندمین بار نقش مهم جزئیات را در نمایش نشان می‌دهد. یک نمایش از ترکیب همه عوامل درست شده است و خوب‌نبودن یا زیبانبودن یکی از آنها کل نمایش را خراب می‌کند. در این نمایش به‌تقریب اجزای نمایش درست در کنار هم قرار گرفته است. یکی از این اجزا حرکات موزون در میانه نمایش است که از سوی بهزاد جاودان‌فرد طراحی شده است. یکی دیگر از نقاط قوت نمایش، صحنه‌های دوبه‌دو است. برای مثال، در چند صحنه بار دراماتیک نمایش بر تقابل دوگانه مدی‌خان و هوشنگ است. دیالوگ‌های این صحنه‌ها به‌خوبی نوشته شده است و ریتم تقابل نیز با محتوای آن تناسب دارد. میزانسن‌هایی که با خم‌شدن دو شخصیت به سمت هم طراحی شده است، هم بر جذابیت بصری نمایش و هم تأثیرگذاری بیشتر دیالوگ‌ها می‌افزاید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.