نگاهی به نمایش «چند درجه سوءتفاهم در مقیاس اتللو» در اصفهان
میانه زیستن و مردن با بازخوانی اتللو
مریم قدسیه: «بیقراری خنجرم مهارشدنی نیست. خنجر از من عبور میکند و به تو میرسد». خنجر اینبار واقعی است و چه بیرحم و رندانه از مرز خیال میگذرد و جایی درست در مرکز این واقعیت آشفته فرود میآید. نه مثل هربار و نه از دستان اتللو که در یکآن بیمحابا و پس از یک دلدلزدن سیر از دستان بازیگری که قربانی بازیهای اتللو میشود و تسلیم فرمان سرسخت و خشمگین خنجر او، دزدمونا، امیلی، یاگو، کاسیو و دیگران را به شرابهای زننده و گس از خون ميهمان میکند. آنها هرگز طعم خونین این صحنه را از یاد نمیبرند و چه سرخ برای او و صورتک دوستداشتنی معلقش اشک میریزند و به دعوت بزرگان با یک دقیقه سکوت یادهای او را در دانههای سفید و غلتان برف بایگانی میکنند! کار بازیگر نقش اتللو امشب تمام است، نه از آن مرده و زندهشدنهای هر شبی خبری هست، نه از امضاهای ماندگار بر دستمالهای سفید و نه حتی هشدارهای دخترک چشم سبزآبی کارساز میافتد. «چند درجه سوءتفاهم در مقیاس اتللو» کشآمدن دردناک و ویرانگر جنون، مشاهده تلخ و فراموشناشدنی آگاهی، رنج و عصیان است بر صحنه. جنون پیش از اینها آغاز شده و آنجا که بیرحمانه و شاعرانه هر لحظه بیشتر اوج میگیرد، رنج چه زیباتر شکل میگیرد. بازیگر نقش اتللو اینبار و در لحظات پایانی، یک دقیقه فرصتش را هم با هنرمندی تمام پیش چشم تماشاگرانش در 70 دقیقه کش میآورد بدون اینکه لحظهای آنها را از صحنه، از خود، از این درون پرتلاطم غافل بگذارد. گروه اجرائی در برخورد و مواجههشان با اتللو، همان «اتللو» معروف شکسپیر و تاریخ که نهفقط تئاتریها بلکه بسیاری از دوستداران هنر و ادبیات، داستان عاشقانه و تراژیکش را بارها خواندهاند و برداشتهای بسیار از آن بر صحنه دیده و شنیدهاند، به امایی اساسی رسیدهاند؛ یک امای مشدد و پرسشگر به داستان مردی که روایت عشقش، این روزها عجیب سادهانگارانه مینماید. اینهمه سوءتفاهم و تردید از سر دستمالیشدن یک دستمال؟! اتللو اینبار روایت دیگری دارد پس یکه و تنها و در جایگاه کسی که هر شب به زندگی و مرگ دیگری میرسد؛ به صحنه میآید تا هرآنچه را که تا امروز ناگفته مانده، در تلاشی مغموم به ذهنها بنشاند! محسن رهنما در قالب نویسنده، اتللو را با کمک بازیگر نقش اتللو به نقد میکشاند و زندگی، ما و قضاوتهایمان را در چالش و پرسش رها میکند. نه اتللو آن اتللوی معصوم قصههاست و نه ما تماشاگران ساکت و بیتقصیر نمایش! بازیگر نقش اتللو رودررو با ما بسان کسی با آینهای در دست در اوج تبحر و زیرکی تصویری از انسان پیچیده امروز در لحظههای ترس، تردید، حسادت، دروغ و هزار ویژگی فروخورده دیگر تصویر میکند؛ پس ما هم چون او در سالن تئاتر زیست میکنیم و با لبخندی تمسخرآمیز به بلندای تاریخ بشریت با قضاوتها و افکار دیرینهمان به خانه برمیگردیم. بهجز نگرش متفاوت، دانش و توان نویسنده در کاربرد زبان و ادبیات هم درخور توجه است. نگارش دیالوگهایی عمیق و فاخر که با اجرای خوب بازیگر و هدایت درست کارگردان نهتنها به شعارهای سطحی مبدل نشدهاند بلکه زخمها و دردهای انسان را از گذشته تا امروز بروز میدهند؛ دیالوگهای ماندگاری که بسیاری از مخاطبان بهغلط آن را منسوب به شکسپیر میدانند! گروه اجرائی و در رأس آن حبیبالله دانش در قامت کارگردان نیز بسیار تیزبین، دقیق و باظرافت، فواصل زمانی و زبانی موجود در متن را دریافته و با بهرهگیری از سادهترین و حداقل امکانات صحنه به اجرای آن میپردازند تا تماشاگر را با خود از صحنهای به صحنه دیگر و زمانی به زمان دیگر ببرند و درنهایت شیوه بازیگری متفاوت و کمتر دیدهشده محمدرضا ترابی که از صافی نگاه حبیبالله دانش گذشته است؛ تماشای نمایش را به تجربهای چالشبرانگیز بدل میکند. تکبازیگر نمایش اینبار برای اجرا نه آویزان بر طول و عرض صحنه با حرکات و اداهای اضافی که در مرکز آن روی سکویی روبهروی تماشاگران فرود آمده تا در یک درنگ کوتاه، اما سهمگین و نفسگیر با قدرت و تمرکزی مثالزدنی با تماشاگران چشمدرچشم شود؛ پس دستها، چشمها، بیان و... بسان هویت و عناصری جداگانه به کمکش میآیند تا تمام فرازوفرود بازیگر نقش اتللو بین زندگی و مرگ را به مخاطب برسانند. او چنان در بطن ذهنیات و افکار پیچیده خود گرفتار است که قدرت حرکت و جابهجایی ندارد و تنها با مرگ، با تجربه این لحظه دیگر است که از جا برمیخیزد و عاری از هر رنگولعاب، آرام و نرم رهایی و حرکت دوباره را تجربه میکند. ابزار و دستافزارها نیز محدودند و به فراخور کارایی در اجرا به صحنه آمدهاند و با کمال بهرهبری او و ما را به دنیای بیانتهایی از معانی و تفاسیر میکشانند. طراحی ظریف، دقیق و متمرکز اجزای صحنه با بهکارگیری ریتمی منسجم، فرصت تخیل و تصویر لحظهها را برای مخاطب ایجاد میکنند. حالات مختلف و دگرگون صورت بههمراه استفاده سخاوتمندانه و درست تکنیکهای مختلف بیانی چون تکرار، برجستهسازی و... هربار به شکلی متفاوت از قبل و به فراخور نقش، جریان تازه و زندهای را برای اجرا رقم میزنند و به طرزی تأثیرگذار و مال بازیگر بخشهای نوشتهنشده متن را به صحنه میآورند؛ طوری که اجرا روایتی ایماژگونه و حسابشده برای هر آن نمایشنامه ارائه میکند. هر چند گروه اجرائی در این نمایش پرسشها و تأملاتی در باب یکی از اصلیترین روابط بشر (عشق) را طرح میکنند و سعی دارند به پیچیدگیهای آن اشاره کنند، اما لبه تیز خنجر به جریان این روزهای تئاتر و مصائبش هم میرسد؛ چون ماجرا از زبان یک بازیگر تئاتر روایت میشود که اگرچه قصهها و غصههایی آشنا و برخاسته از رنجی انسانی و همهشمول دارد، اما جزئیات داستانش به زندگی سخت و دوگانهای که به فراخور موقعیت و شخصیتش از سوی جامعه به او تحمیل شده اشاره میکند؛ به لحظات و دقایقی که آرامآرام از او مهرهای سیاه و ناهمسان میسازد و انگار چارهای جز حذفشدن برایش باقی نمیگذارد. «چند درجه سوءتفاهم در مقیاس اتللو» تجربهای تازه و تکرارناشدنی در صحنه تئاتر اصفهان است که بهزعم خیلیها بر قالب یخزده تئاتر این شهر خنجر میزند و سردی آن را میشکند تا به گرمی جای خود را در تاریخ بگشاید و باقی بماند... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.