نگاهی به نمایشگاه کاملا غافلگیرکننده «لحظه ناقطعی»
تفنگت را زمین بگذار!
مریم میری
«جنگ»، اتفاق پیشبینیناپذیر و تعیین نشدهای است که در یک لحظه آغاز میشود اما کسی بهدرستی نمیتواند پایانی برای آن در نظر بگیرد. از این زاویه، جنگ هرچه که نباشد، یک لحظه ناقطعی است؛ لحظهای با شروع مشخص و پایانی تعیین و تعینناپذیر. این روزها، گالری «تم» میزبان بخشی از همین لحظههای ناقطعی است که ایرانیها با گوشت و پوست و استخوان آن را تجربه کرده و زخمهایش را بر پیکره خود به یادگار دارند. «لحظه ناقطعی» عنوان نمایشگاهی از عکسهایی با مضمون جنگ ایران و عراق است که اینبار با نگاهی زیباشناسانه و کاملا متفاوت - با تجربههای پیشین مخاطبان از عکسهای جنگ- کنار هم قرار گرفتهاند. عکسهای این نمایشگاه، روایتهایی از عکاسانی مانند احسان رجبی، جاویدالاثر کاظم اخوان، شهید سعید جانبزرگی، مهرزاد ارشدی و شهید محسن چوبدار و البته روایت نوشتاری رهام شیراز است. اما مخاطب برای دیدن این نمایشگاه، باید خود را برای یک روایت متفاوت آماده کند، چراکه او به یک نمایشگاه صرفا «پیامرسان» با موضوعی از جنس «دفاع مقدس» نمیرود، بلکه قرار است در ضمن دیدن عکسهایی از جنگ، عکاسی را چونان یک هنرِ سابقهدار و اصیل بشناسد. دهه ٦٠ شمسی یا بهعبارتی دهه ٨٠ میلادی، رواج و رونق عکاسی خیابانی در جهان است. اما دهه 60 در ایران همزمان با شروع جنگ تحمیلی ایران و عراق نیز هست؛ طولانیترین جنگ متعارف در قرن بیستم میلادی که هشت سال به طول انجامید. در طول این سالها، جبهه و خاکریزهایش برای عکاسان مستند ایرانی به صحنهای بدون صحنه آرایی بدل شدند که در آن حقیقت در جستوجوی راهی برای واقعیشدن میگشت. عکسهای زیادی از آن دوران به جا مانده و بارها به معرض دید عموم گذاشته شده اما این نمایشگاه یک تفاوت اساسی با دیگر نمایشگاههای عکس جنگ دارد؛ در «لحظه ناقطعی»، عکس و متن هر دو راوی هستند. عکس، بار روایت بصری و متن، بار روایت نوشتاری این نمایشگاه را بر دوش میکشد تا جایی که حتی میتوان گفت قدرت کلمه با قدرت تصویر برابری میکند و هیچیک بدون دیگری کامل نیست. رهام شیراز، کریتور این نمایشگاه، با متون زیبایی که به تحریر درآورده، به زیباشناسی این قابهای خلاق و غریزی جلوه و شکوه هنری بخشیده و این عکسها را از قالب یک اتفاق ناگهانی و تلاشی در جهت ثبت تصاویری مستند از جنگ، به روایتی هنری نزدیکتر کرده است. در دید اول، بسیاری از عکسهای این نمایشگاه، عکسهایی عادی هستند که بدون نیت قبلی، بدون چیدمان و صحنهآرایی و حتی بدون دانش لازم از سوی عکاسانشان، ثبت شدهاند تا بلکه گوشهای از خاطرات تلخ آنها در روزهای جنگ به تصویر کشیده شود اما تأثیر قرارگرفتن این متنها در کنار عکسها بهگونهای است که مخاطب به سوی درک تازهای هدایت میشود تا این عکسها را نمونههایی از آثار «مستند هنری» ببیند. دراینمیان ممکن است مخاطبان نمایشگاه با این سؤال مواجه شوند آیا میتوان با افزودن متن در کنار عکسی که ممکن است به تصادف یا ناخودآگاه گرفته شده باشد، جلوهای هنری و مبتنی بر اصول حداقلی زیباییشناسی به آن داد؟ شیراز در متن ورودی گالری، حین معرفی عکاسان این نمایشگاه، پاسخ این سؤال را بهگونهای از پیش مطرح میکند: «آنها توانستند با استفاده از روابط منحصربهفرد اشیا در خط مقدم جبهه، در کنار فهم درست اما غریزیشان از رسانه عکاسی، به قابهایی خلاق و همگام با خاستگاه زمانه این رسانه دست پیدا کنند؛ دو خصوصیتی که به آنها لقب عکاس-رزمنده را اعطا میکرد». براساس این گفتهها، به دو نکته میتوان پی برد که شاید به مخاطب در رسیدن به پاسخ آن سؤال کلیدی کمک کند؛ اول اینکه عکاسان این نمایشگاه، رزمندگانی بودند که در سالهای جنگ، به جای تفنگ، دوربین در دست داشتهاند. این عکاس-رزمندگان با آگاهی یا بدون آگاهی، در فواصلی که تفنگ را زمین میگذاشتهاند، دوربینبهدست پشت خط مقدم تلاش میکردهاند لحظاتی از تاریخی را که در آن قرار گرفتهاند، جاودانه کنند؛ با این حساب، کار آنها با اسلحه، شبیه کارِ عکاسان حرفهای با دوربین بوده است؛ دفاع از لحظههای ناقطعی برای تبدیل و ثبت آنها در قالب لحظههای قطعی. از این دریچه، باید به گفته رولان بارت احترام گذاشت که میگفت «وقتی تماما به صورت تصویر در آمدهام، یعنی خود مرگ» و فعل مردن، فعلِ ایجابی اسلحه و دوربین عکاسی است. نکته دیگر، درک عکاسی جنگ با روایتی نامتعارف از آثار عکاسان حرفهای جنگ است. در ایران چند چهره برجسته در عکاسی جنگ داریم که بعضی جان و بعضی، تنشان را بر سر ثبت حرفهای صحنههای جنگ گذاشتهاند. اما عکسهای این مجموعه یک فرق عمده با حاصل کارِ این عکاسان حرفهای دارند؛ این عکسها از زیباشناسی رایج عکاسی جنگ سر باز میزنند و در برابر آن طغیان میکنند، چراکه نه محصول نگاهی از بیرون، بلکه جزئی از جنگ هستند. بارت عکاسی را خردهروایتی از مرگ توصیف میکند، آن هنگام که خود را سوژه یک عکاس میداند: «نه سوژهام و نه ابژه، بلکه سوژهای هستم که حس میکند دارد ابژه میشود». رهام شیراز نیز هوشمندانه در یکی از متنهایش به این موضوع اشاره میکند؛ تصویر شهید رزمندهای که به عنوان سوژه انتخاب و در نهایت به یک جسد به مثابه شئ ختم میشود. ثبت چنین لحظهای عینا هنر است؛ لحظه بینابینیت احتضار، لحظه ناقطعی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.