کابوس افغانستان را پاياني نيست
اردشير زارعيقنواتي
وضعيت سياسي و نظامي در افغانستان در ماههاي اخير به دليل افزايش حملات گروه «طالبان» به شهرها و مناطق سوقالجيشي و همچنين تشديد شکاف در ساختار «حکومت وحدت ملي» بيش از پيش دچار بحران و مشکلات اساسي شده است. تهاجمات سريالي نيروهاي طالبان به ولايات پشتوننشين قندهار، هلمند، ننگرهار، قندوز و فراه که بهتازگي حتي دامنه آن به ايالتهاي شمالي از جمله فارياب و مزارشريف هم رسيده است، هرچند در چارچوب جنگهاي دوره قبل از زمستان از آن ياد ميشود، ولي تشديد آن در سال 2016 نشان ميدهد که در اين کشور امنيت به سراشيبي سقوط نزديک ميشود. از طرف ديگر با تشديد بحران و کاهش امنيت در افغانستان، دولت حاکم در کابل بهواسطه نظام شراکتي کنوني و گسترش اختلافات در بين مقامات ارشد اين کشور نهتنها فاقد «قدرت بازدارندگي» و حفظ ثبات که حتي زمينهساز برهمخوردن توازن حداقلي قبلي در راستاي نفوذ بيشتر شورشيان طالبان بوده است. بدونترديد افغانستان از يک مشکل بنيادين در ساختار سياسي- اجتماعي ازجمله «دنبالگي قومي» خود رنج ميبرد که هر برنامه و سياست حکومتي را براي سامانبخشي به امور کشور نقض ميکند. از طرف ديگر، قدرتگيري طالبان همزمان با تشديد اختلافات در دولت وحدت ملي به رياست «محمد اشرف غني» يک رابطه تنگاتنگ و ارگانيک با هم دارند که بررسي انتزاعي هرکدام از دو موضوع بدون درنظرگرفتن اين ارتباط و ضعف سيستم، ميتواند به هرجومرج حاکم بيشتر دامن بزند. اين وضعيت بيثباتي و بحرانزا در چارچوب ساخت سياسي - اجتماعي افغانستان از آنجا که بهشدت تحتتأثير رقابتهاي منطقه هم قرار دارد و بهخصوص پاکستان منافع خود را در رقابت با رقيب سنتي خود، هند، در بيثباتي افغانستان جستوجو ميکند، بيش از پيش امکان کاهش تنش و رسيدن به مصالحه ملي را مسدود کرده است. به همان نسبت که بخشي از تصميمات سياسي افغانستان در کابل اتخاذ ميشود، به همان نسبت شهر کويته در بلوچستان پاکستان بهعنوان پايتخت نيروهاي شورشي طالبان حالت دولت در تبعيدي را نمايندگي ميکند که نقش بديل را بازي کرده و بالطبع تصميمات حکومتي در کابل را خنثي ميکند. تمايل رهبران تکنوکرات حامي اشرف غني و همچنين رهبران جهادي نزديک به «عبدالله عبدالله»، رئيس اجرائي حکومت، بهنوعي از قوميتگرايي که پشتونها را در مقابل قوميتهاي شمالي و غربي افغانستان قرار ميدهد، هماکنون موجب چنددستگي در ساختار سياسي کابل شده است. اين انشقاق حتي از دوگانه غني - عبدالله هم فراتر رفته و در هفتههاي اخير با اظهارات ژنرال «عبدالرشيد دوستم»، معاون اول رئيسجمهوري، در متهمکردن غني به گرايشات قومي درباره انتخاب کارگزاران حکومتي و «احمد ضيا مسعود»، نماينده ويژه رئيسجمهوري در امور اصلاحات و حکومتداري خوب، درخصوص هشدار به غني و عبدالله مبنيبر اينکه اگر به اختلافات بين خود پايان ندهند، مردم مجبور ميشوند گزينه جديد سياسي را براي کنارزدن آنان پيدا کنند، نشان از وضعيت بغرنج اين کشور دارد. تازه اينکه در ماههاي اخير با تمرکز نگاه گروه تروريستي «داعش» به افغانستان، يک جبهه جديد نيز در اين کشور گشوده شده است که در منطقه «پچيراگام» در جنوبشرق جلالآباد و همچنين ولسوالي «اچين» اين گروه پايگاههاي بزرگي را براي خود تدارک ديده است. اختلافات بين ارکان نظام سياسي در افغانستان آنچنان تشديد شده است که حتي در جلسه علني مجلس نمايندگان که براي رسيدگي به اين اختلافات تشکيل شد، بسياري از اين نمايندگان بهصراحت تأکيد کردند «اختلاف بر سر قدرت و منابع دولتي باعث گسترش اختلافات ميان رهبران حکومت وحدت ملي افغانستان و ناکامي آنان در اداره امور مملکت شده است». در وضعيت کنوني با توجه به «آنارشي» حاکم بر نظم جهاني، تعميق اختلافات منطقه بهخصوص بين پاکستان و هند بهعنوان همسايگان افغانستان، شکست مذاکرات صلح با طالبان، ورود هيولاي داعش به عرصه بحران هندوکش و مهمتر از همه تشديد اختلافات بين رهبران حکومت وحدت ملي، هيچ چشمانداز مثبتي براي حلوفصل امور و حفظ ثبات در اين کشور ديده نميشود. متأسفانه در هفتهها و ماههاي آينده با توجه به عمق اختلافات موجود بايد در انتظار گسترش هرجومرج در عرصه ميداني منازعه و همچنين حوزه سياسي افغانستان بود. همچنين با توجه به تمرکز نگاه ائتلاف به رهبري آمريکا به حوزههاي بيروني ديگري از جمله عراق و سوريه که در راستاي انشقاق بيشتر با روسيه رقم خورده است و بهتبع آن کاهش تأثيرگذاري نيروهاي بينالمللي موسوم به «آيساف» در افغانستان، در کنار گسستهاي داخلي هماکنون وضعيتي را در اين کشور موجب شده است که بسيار هشدارآميز خواهد بود. گزارش جديد سازمان ملل متحد درخصوص روند افزايش تلفات انساني در 9 ماه تا اکتبر 2016 در افغانستان هم بيش از پيش زنگ خطري را به صدا درآورده است که چنانچه بهدرستي ديده نشود، ميتواند به فاجعه ختم شود. بنا بر اين گزارش، «کشيدهشدن دامنه نبردها به شهرها و مناطق پرجمعيت در ۹ ماهه نخست امسال در افغانستان جان دوهزارو 562 غيرنظامي را گرفته و پنجهزارو 835 غيرنظامي را زخمي کرده است». در اين گزارش بر اين موضوع تأکيد ويژه شده است که «بخش عمده قربانيان امسال کودکان بودهاند و ۶۳۹ کودک کشته شده و هزارو 822 کودک زخمي شدهاند که افزايش ۱۵ درصدي را نسبت به سال گذشته نشان ميدهد». شوربختانه هماکنون نهتنها هيچ نشانه و پالس مثبتي در عرصه سياسي و امنيتي افغانستان ديده نميشود که تمام شواهد و مدارک دال بر تشديد خشونتها در عرصه ميداني جنگ و افزايش اختلافات در حوزه سياسي است. در طول بيش از 15 سال بعد از حمله به افغانستان ازسوي آمريکا و متحدان آن به دليل درکنكردن شرايط قومي - مذهبي اين کشور و تمايل به حلوفصل سختافزاري بحران نيز هيچ کانال قابلاعتنايي براي مذاکرات شفاف و تأثيرگذار بين بازيگران رقيب داخلي (اپوزيسيون و جناحهاي رقيب پوزيسيون) براي دستيابي به يک مصالحه مرضيالطرفين هم ديده نميشود. در چنين شرايطي اميد به رسيدن به يک راهحل سياسي و حفظ ثبات در افغانستان بيشتر به يک «رؤيا» ميماند که در واقعيت هماکنون به يک «کابوس» بزرگ تبديل شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.