|

سال‌های عزلت در گلخانه

مهرداد حجتی

سال‌هاست گفته می‌شود مهم‌ترین مشکل سینمای ایران فیلم‌نامه است و برای علاج آن کارگاه‌ها تأسیس کردند و از آن میان فیلم‌نامه‌هایی را هم برکشیدند و ساختند؛ اما گویا آن علاج کار نبود چون مشکل مزمن فیلم‌نامه همچنان به قوت خود باقی است و بازار آن هم کماکان داغ، اما نه به داغی سال‌های دهه 60. در آن سال‌ها وضع چگونه بود؟ فیلم‌نامه چه روندی طی می‌کرد؟ و چرا بازار آن داغ بود؟ در آن سال‌ها فیلم‌نامه‌ها باید از تصویب شورای فیلم‌نامه‌ای می‌گذشتند که پشت درهای بسته تشکیل می‌شد. شورایی متشکل از افرادی که هرگز به‌صراحت معرفی نمی‌شدند. هرچند بازار حدس و گمان داغ بود و از اینجا و آنجا می‌شد فهمید که کیستند. برای بازخوانی تحولات آن دوران باید به كمي پیش‌تر بازگشت؛ به سال‌های نخستین انقلاب. به آن زمان که «وزارت فرهنگ و هنر» در «وزارت اطلاعات و جهانگردی» ادغام شد و نامی را که «ناصر میناچی» وزیر انقلابی دولت موقت برای وزارتخانه خود یعنی «وزارت اطلاعات و جهانگردی» برگزیده بود، بر خود دید. او نام وزارتخانه خود را به ‌دلیل تعلق خاطر به «حسینیه ارشاد»، «وزارت ارشاد» گذاشت و با ادغام دو وزارتخانه، نام «ارشاد» روی آن ماند و بعدها «اسلامی» هم به آن اضافه شد؛ اما پیش‌تر از آن، در شرایطی که هنوز وزارت فرهنگ و هنر در «بهارستان» به کار خود ادامه می‌داد، نخستین وزیر روحانی پا به آنجا گذاشت تا این‌چنین تحولات حتی در شکل نمادین هم آغاز شده باشد. «عبدالمجید معادیخواه» به ‌عنوان وزیر فرهنگ و هنر چندان دوام نیاورد. در زمان وزارت او فیلم جنجالی «برزخی‌ها» ساخته و اکران شد. فیلمی که اغلب ستارگان مشهور پیش‌ازانقلاب را در خود داشت. کارگردان فیلم «ایرج قادری» بود که در نزد انقلابیون متدین، فرد موجهی نبود. او براساس فیلم‌نامه‌ای از «سعید مطلبی» فیلمی را ساخته بود تا در آن ماجرایی انقلابی را روایت کند! ماجرای گریختن گروهی از زندان رژیم شاه! بازیگران فیلم چهره‌های برجسته سینمای سال‌های پیش‌ازانقلاب بودند. «محمدعلی فردین»، «ناصرملک مطیعی»، «سعید راد»، «محمدعلی کشاورز» و البته خود «ایرج قادری». فیلم با اعتراض گروهی تندرو از پرده به زیر کشیده شد و چندی بعد هم وزیر ناچار به ترک ساختمان وزارتخانه شد. شاید نخستین زنگ خطر سینما در همان زمان به صدا درآمد؛ زنگی که می‌گفت سینمای انقلاب اگر می‌خواهد برای خود هویتی دست‌وپا کند باید فیلم‌نامه‌نویس تربیت کند. آیا صدای آن زنگ شنیده شد؟ به نظر که چنین نبود. چون سال‌ها پس از «برزخی‌ها» سینمای ایران با چالش جدی فیلم‌نامه روبه‌رو بود؛ چالشی که کام بسیاری از مسئولان فرهنگی، به‌ویژه سینمایی را تلخ می‌کرد. تا اینکه بالاخره بنیاد سینمایی فارابی دست به کار شد و شورای تصویب فیلم‌نامه را تأسیس کرد. شورایی که عضوی روحانی را هم در خود داشت. هرچند که همه اعضا از چهره‌های مذهبی - انقلابی بودند؛ در آن سال‌ها روال این‌گونه بود که فیلم‌نامه‌ها در دفتر محقری در ساختمان قدیمی وزارت فرهنگ و هنر که حالا به ابتکار ناصر میناچی وزارت ارشاد خوانده می‌شد، از سوی فردی به‌نام «ذوالمجد» ثبت‌نام می‌شد تا وارد چرخه بازخوانی شود. چندی بعد با مراجعه به همان دفتر نتیجه اعلام می‌شد. نتیجه عمدتا قابل پیش‌بینی بود. افرادی که خارج از حلقه‌ای خاص به آن دفتر مراجعه می‌کردند عمدتا با یک پاسخ روبه‌رو می‌شدند؛ «رد» و آنهایی که شانس «قبولی» داشتند مثل برندگان خوشبخت لاتاری می‌توانستند جشن بگیرند. همین رانت سبب شده بود تا فیلم‌نامه تصویب‌شده ارزش افزوده‌ای فراتر از آنچه مستحقش بود پیدا کند. فیلم‌نامه‌هایی عمدتا پالایش‌شده که از هرگونه درامی تهی بودند. چون درام در آن سال‌ها معنا نداشت. آنچه مهم بود «پیام» بود. فیلم‌نامه‌ها باید حاوی پیام می‌بودند و پیام‌ها عمدتا اخلاقی بود. «عشق» ممنوع بود و سخن از آن، جایی در فیلم‌نامه‌ها نداشت؛ چنانکه دیگر مفاهیم که باید همه بازنگری می‌شدند. شورای فیلم‌نامه نمی‌توانست به همه اعتماد کند؛ چنانکه دستگاه سینمایی کشور هم نمی‌توانست به نیروهای بازمانده از سینمای پیش‌ازانقلاب اعتماد کند. بنیاد سینمایی فارابی تأسیس شده بود تا این نقیصه را جبران کند. ازهمین‌رو به ‌دنبال نسل تازه‌ای از سینماگران می‌گشتند تا آن خلأ را پر کنند؛ خلأ سینمای انقلاب. اما برای پیدایش این سینما نیاز به فیلم‌نامه بود و فیلم‌نامه‌ها همه یا خانوادگی بودند یا عرفانی؛ البته سینمای انقلابی که جای خود داشت. فیلم‌هایی نظیر «خانه عنکبوت» یا «زنده‌باد، مرده‌باد...»؛ اما این دوران در حال سپری‌شدن بود و سینما هنوز نتوانسته بود از چنبره‌ای که در آن گرفتار آمده بود رهایی یابد. چنبره بی‌موضوعی! دهه 60 با همه مراقبت‌ها در عرصه فیلم‌نامه به دهه 70 می‌رسید بی‌آنکه آن گروه در شورای فیلم‌نامه توانسته باشند گام مهمی در برطرف‌کردن دلواپسی بزرگ خود و مسئولان بردارند و آن مشکل به قوت خود ماند تا سال‌های پس از دوم خرداد 76، سال‌هایی که بنا بود موج نویی در سینما پدید آورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.