|

مروری کوتاه بر داروها و درمان‌های نوین بیماری ام‌اس

پیوند سلول بنیادی، یک روش کنترل‌کننده است

سیدمحمد باغبانیان. متخصص مغز و اعصاب (فلوشیپ ام‌اس) عضو هیأت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی مازندران

بیماری ام‌اس یک بیماری التهابی با ویژگی درگیری نقاط مختلفی از سیستم اعصاب مرکزی شامل مغز و نخاع در زمان‌های مختلف است. در سالیان اخیر از داروهای جدیدی با قدرت و توانایی بیشتر برای کنترل بیماری رونمایی شده است. توجه به این نکته حائز اهمیت است که داروهای جدید در کنار توانایی زیاد کنترل بیماری نیاز به پیگیری دقیق‌تری دارند. فینگولیمود: این دارو اولین داروی خوراکی است که در درمان بیماری ام‌اس مورد تأیید قرار گرفت. این دارو میزان حملات سالانه ام‌اس را 54 تا 60 درصد و میزان پیشرفت بیماری را تا 30 درصد کاهش داده است. کندی ضربان قلب مهم‌ترین عارضه این داروست. عارضه مهم دیگر، افزایش احتمال عفونت با ویروس زوناست. در بیمارانی که قرار است این دارو برایشان تجویز شود لازم است یک متخصص قلب تأیید کند که دچار مشکلات هدایتی قلب نیستند. بیمار اولین کپسول این دارو را باید در بیمارستان مصرف کند و برای مدت شش ساعت، هر یک ساعت فشارخون و ضربان قلب بیمار اندازه‌گیری و ثبت می‌شود. پس از این شش ساعت دیگر خطری از نظر قلبی بیمار را تهدید نکرده و بیمار می‌تواند با اطمینان دارو را در روزهای بعد، روزی یک عدد مصرف کند. لازم است قبل از شروع دارو میزان توانایی سیستم ایمنی بیمار در برابر عفونت آبله‌مرغان سنجیده شده و در صورت نیاز بیمار علیه ویروس آبله‌مرغان واکسینه شود. لازم است بیمار قبل از شروع دارو و سه ماه پس از شروع دارو از سوی متخصص چشم‌پزشکی معاینه شود. تست‌های کبدی قبل و پس از مصرف دارو با فواصل مشخصی انجام شده و پیگیری می‌شود. با وجود عوارض گفته‌‌شده درخصوص این دارو باید به این نکته اذعان کرد که این عوارض شایع نبوده و از آنجا که اثر دارو در کنترل و پیشرفت بیماری چشمگیر است، با رعایت توجهات و پیگیری دقیق، مصرف این دارو توصیه می‌شود. تریفلونامید: این دارو خوراکی است و روزی یک‌بار مصرف می‌شود. با توجه به خوراکی‌بودن مصرف دارو، میزان رضایت‌بخشی در بیماران بالاتر از اینترفرون‌های تزریقی است. شایع‌ترین عوارض جانبی این دارو، اسهال، تهوع، افزایش آنزیم‌های کبدی، ریزش مو و عفونت‌های دستگاه تنفسی فوقانی است. با توجه به عوارض فوق‌الذکر لازم است قبل از شروع دارو، شمارش گلبول‌های سفید و پلاکت‌های خون، تست پوستی برای سل و سطح آنزیم‌های کبدی چک شده و پس از شروع مصرف به صورت ماهانه و پس از آن هر شش ماه مجدا ارزیابی شود. این دارو در دوران بارداری موجب نقص جنینی جدی می‌شود، بنابراین از نظر امکان نقص جنینی، در صورت تصمیم به بارداری یا باید دو سال از مصرف دارو گذشته باشد یا با داروی کلستیرامین به صورت سریع دارو را از بدن بیمار خارج کرد. دی‌متیل فومارات: این دارو در سال 2013 برای درمان ام‌اس (به صورت کپسول‌هایی که روزی دوبار خورده می‌شود) تأییدیه گرفت. در مطالعات، ریسک عود را تا 50 درصد و ریسک ناتوانی و پیشرفت بیماری را به میزان 34 تا 38 درصد کاهش داده است. عوارض جانبی آن اندک است و بیشتر در یک ماه اول درمان عارض می‌شود. این عوارض شامل گرگرفتگی و ناراحتی‌های گوارشی است (تهوع، استفراغ، درد شکم و اسهال). مهم‌ترین عارضه این دارو، کاهش لنفوسیت‌های خون محیطی است. ریسک عفونت مغزی با دی‌متیل فومارات، صدبرابر شیوع کمتری از عفونت مغزی با داروی ناتالیزومب دارد. عوارض جانبی در ماه اول را می‌توان با اقداماتی کاهش داد. گرگرفتگی را می‌توان با آسپیرین و خارش را با آنتی‌هیستامین و عوارض گوارشی را با آنتی‌اسید و نیز مصرف دارو و با غذا کاهش داد. ناتالیزومب: این دارو یک آنتی‌بادی مونوکلونال است که با مسدودکردن سد خونی ‌مغزی مانع ورود سلول‌های التهابی به مغز می‌شود. این دارو به صورت ویال‌های 300 میلی‌گرمی بوده که به صورت ماهانه و حتی هر دو ماه یک‌بار به صورت وریدی در یک ساعت تزریق می‌شود. واکنش‌های حساسیتی، خستگی و تهوع حین تزریق، کاهش لنفوسیت‌های خون محیطی و افزایش آنزیم‌های کبدی با این دارو گزارش شده است. مصرف این دارو با افزایش ریسک ابتلا به یک عفونت ویروسی آهسته مغزی به نام PML توأم بوده است که در مواردی با ناتوانی کامل توأم شده است. البته یک‌سری اقدامات تشخیصی و درمانی به‌موقع می‌تواند موجب ابتلا به موارد خفیف عفونت حتی در صورت ابتلا شود. آلمتزومب: این دارو نیز که از خانواده آنتی‌بادی‌های مونوکلونال است، در مدت دو سال تزریق می‌شود. سال اول فقط یک تزریق پنج‌‌‌روزه و سال دوم نیز یک تزریق سه‌روزه انجام می‌شود. عوارض جانبی آن به صورت سردرد، عوارض پوستی، تهوع و تب حین تزریق و افزایش ریسک عفونت‌های تنفسی و ادراری است. یک عارضه نادر، اما خیلی مهم این دارو، افزایش ریسک بروز بیماری‌های خودایمنی در بیمار است. شایع‌ترین عارضه، التهاب خودایمنی غده تیروئید است. بیماران لازم است در مدت مصرف دارو برای جلوگیری از عفونت هرپس دارو مصرف کنند و از نظر درگیری کلیوی و ابتلا به سایر بیماری‌های خودایمنی پیگیری شوند. پیوند سلول‌های بنیادی: سلول‌های بنیادی در نواحی مختلفی از بدن پراکنده‌اند. سلول‌های بنیادی را می‌توان از مغز استخوان خون و جفت جدا کرد. البته می‌توان سلول‌های بنیادی را از فرد یا افراد دهنده‌ای نیز دریافت کرد. استفاده از سلول‌های بنیادی موجب جدیدشدن سیستم ایمنی در شرایط غیرالتهابی می‌شود. البته لازم است پیش از انجام، سلول‌های التهابی مضر را با روش‌های شیمی‌درمانی سخت از بین برد. مواردی از مرگ و مسمومیت شدید با داروهای شیمی‌درمانی و خطر وقوع واکنش‌های رد پیوند گزارش شده است. روش پیوند سلول‌های بنیادی با منشأ مزانشیمی نیاز به شیمی‌درمانی ندارد. آگاهی‌نداشتن از عوارض تأخیری، استفاده از این روش را با محدودیت مواجه کرده است. در مطالعات عنوان شده است هرچه بیمار جوان‌تر باشد و هرچه پیوند، زودتر و در پنج سال اول ابتلا به ام‌اس انجام شود، پیش‌آگاهی بهتر خواهد بود. لازم به ذکر است اخیرا موج جدیدی از درمان ام‌اس با سلول‌های بنیادی در بین بیماران ام‌اس، آن‌هم به‌خاطر ترجمه‌ای مبهم از یک خبر علمی به راه افتاده است. توجه به این نکته حائزاهمیت است که این روش درمانی، بهبود‌دهنده نیست، بلکه یک روش کنترل‌کننده، آن‌هم در مراحل اولیه سیر بیماری است که بیماری در حداکثر شدت فاز التهابی خود است و در مراحل انتهایی ثانویه پیش‌رونده که بیمار ناتوان و نیازمند به ویلچر شده است، نتایج چشمگیری نخواهد داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.