|

بیماری ام‌اس از دیدگاه انسان‌شناسی

تعامل همه‌سویه ذهن، بدن و جامعه

پیمان متین. پزشک و انسان‌شناس

هم تجارب بالینی و هم تحقیقات میدانی حاکی از آن است که بیماران مبتلا به ام‌اس سطح پایین‌تری از کیفیت زندگی را در قیاس با جمعیت عادی تجربه می‌کنند؛ چه از منظر عینی و چه از منظر ذهنی. منظور از کیفیت زندگی در اینجا احساس رضایت بیمار در عرصه‌های بهداشت و سلامت جسمانی و تعادل روانی در کنار روابط و تعاملات اجتماعی و محیطی متعادل است. بی‌شک درک و تعریف هر فرد بیمار از کیفیت زندگی براساس «انتظارات» و «تجربیاتش» متفاوت از ديگران است. سطح و نوع انتظارات بیمار بر پایه تجربیات زیسته‌اش (و مقایسه این دو با هم) شکل می‌گیرد که خود تابعی است از «فرهنگ» بیمار. این فرهنگ است که با ارائه کدها و دستورالعمل‌های اجتماعی، ذهنیت فرد را از بدن خویش در هماهنگی و انطباق با نظام اجتماعی و سیاسی محیط بیمار شکل می‌دهد. هر جامعه‌ای یک درک اتوپیایی از بهداشت و سلامت دارد که می‌تواند به شکل استعاره‌ای از جامعه به بدن فرد یا برعکس منتقل شود. دراین‌میان آنچه مهم است تفریق و تداخل «نشانگان» فردی است از/ با «علائم» اجتماعی. در وهله نخست باید به تجربه زیسته فرد از بدن خویش پرداخت؛ یعنی حسی از تجسم بدن خویش به‌عنوان موجودی جدا از سایر افراد و بدن‌ها و نیز تأثیری که روح، روان، ذهن، جسم و شناخت فرد از بیماری و سلامت بر این تجسم می‌گذارد. بنابراین، بیمار هم‌زمان با بدن خود، هم به‌عنوان یک محصول طبیعی و هم به‌عنوان یک محصول فرهنگی مواجه است؛ یعنی نگاه به خود در نقش یک موجودیت بیولوژیک فردیت‌یافته که ناچار به زندگی اجتماعی است. در حقیقت، اینجا ما با «بیمار» به‌عنوان یک مفهوم انتزاعی روبه‌رو هستیم و واقعیت وجودی بیمار را عنصر «فردیت» و «بدن فردی» او می‌سازد. این به آن معناست که ما در بالین با «افراد» روبه‌رو هستیم نه با «بیمارها» و هر یک از آنها موجودیتی مستقل با عملکردی مختص به اندیشه خود هستند. آن‌سوی دیگر قضیه نقشی است که جامعه در ناخوشی و سلامت ایفا می‌کند و آن ارائه مدلی است برای فهم و درک بدن از سوی بیمار که شکل‌دهنده انتظارات و حتی آرمان‌های وی از کیفیت زندگی است. براین‌اساس، «مریضی» صرفا یک حادثه منفرد نیست، یا یک بدبیاری حاصل از طبیعت هم نیست، بلکه شکلی از ارتباط است که در آن طبیعت، جامعه و فرهنگ هم‌زمان با هم گفت‌وگو می‌کنند. دراین‌میان، بدن فرد نزدیک‌ترین و بلافصل‌ترین جایی است که حقایق و تناقضات اجتماعی در آن نقش ایفا می‌کنند و نیز جایگاهی است برای مقاومت‌های شخصی، مبارزات و خلاقیت‌های فردی. محتوای شناخت فرد از جهان بیرونی خود و فرایند این شناخت و رابطه آن با رفتارهای اجتماعی موجود در جامعه، همگی تحت‌تأثیر فرهنگی است که بیمار در آن آموخته و تربیت شده است. بیمار مبتلا به ام‌اس در ناخودآگاه خود مجموعه‌ای از تجربه‌ها و آموزش‌های محیطی دارد که بر رفتار وی تأثیر می‌گذارند و از آن می‌توان با نام مدل یا «الگوی فرهنگی» یاد کرد. همین الگو است که ساختارهای ذهنی بیمار و واکنش‌های وی را در قبال محرک‌های محیطی بیرونی شکل می‌دهد و درواقع «قالب‌های ذهنی» فرد را می‌سازد. این قالب‌های ذهنی خود محصول شناخت و جهان‌بینی فرد از محیطی است که در آن رشد کرده و با آن به تعامل می‌پردازد و بیماری و ناخوشی نیز بخشی از آن است. گاه شاهد مفاهیم مشترک زیادی در یک جامعه مشخص هستیم و گاه نیز مقاومت‌هایی در قبال این مفاهیم مشترک از سوی فرد صورت می‌گیرد. مفاهیم مشترک معمولا در قالب «سناریوهای ذهنی» متجلی می‌شوند که خود منطبق بر یک‌سری زنجیره‌های معنایی از رفتارهاست که بر پایه تجربیات فرد در فرایند اجتماعی‌شدنش شکل می‌گیرند و زندگی روزمره او را تحت کنترل دارند و انتظارات بیمار ازجمله عالی‌ترین این ذهنیت‌ها محسوب می‌شوند. اگر بدن را نخستین و طبیعی‌ترین ابزار بشر برای بروز ذهنیات خود بدانیم، باید گفت که به‌نوعی ذهن از طریق بدن صحبت می‌کند. براین‌اساس، می‌توان گفت ذهن در بدن حل شده است. پس در اینجا صحبت از جدایی ذهن و بدن معنا ندارد و نمی‌توان پدیده‌های «بیو- سوسیال» را از «سایکو- سوماتیک» جدا کرد، بلکه تداخل و تعاملی همه‌سویه میان ذهن، بدن و جامعه وجود دارد که ترکیبی «سوماتو- سوسیال» را می‌توان از آن استخراج کرد. این تجسم ذهنی از بدن بر پایه فردیت و خویشتن خویش از سوی بیمار در قالب بروز «هیجانات»، یعنی تجمیع «احساس»ها و «شناخت»های وی، درواقع «دنیای بیمار» را می‌سازد و راهیابی به این دنیا از سوی درمانگر برای حصول کاراترین روش درمان و مراقبت از بیمار مبتلا به ام‌اس ضروری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.