نگاهی به نقش رسانهها در انعکاس پیشرفتهای علمی
درسهایی که باید بیاموزیم
اکرم قدیمی. رئیس انجمن ترویج علم ایران
1- رسانهها در انعکاس پیشرفت علمی کشور، چگونگی حرکت در مسیر رسیدن به اوج قله علم و فناوری و بهویژه فناوریهای نوین و شکستن مرزهای علم و فناوری، نقش بسیار مهم و کلیدی دارند. تأثیر رسانهها به عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه جامعه تا اندازهای است که میتواند کیفیت و نوع تصور مردم نسبت به علم و فناوری را به بهترین شکل ارتقا داده یا آنها را به بیراهه بکشاند. 2- کارکرد علم، ایجاد درک درست از علم و فناوری برای مردم و آگاهیدادن به افراد است و رسالت رسانه این است که در ترویج علم، نقش حیاتی و کلیدی خود را بهخوبی ایفا کند. نقش و عملکرد رسانهها بهقدری مهم است که میتوان گفت شاید بدون کمک رسانه، بسیاری از کارها و فعالیتها در زمینه ترویج علم به نتیجه نرسد. رسانهها باید ضمن رصد دائمی دستاوردهای پژوهشگران کشور و انعکاس توانمندیها و افتخارات به بهترین شکل ممکن، از بزرگنمایی و استفاده از عناوین و مفاهیم غلوآمیز پرهیز کنند. استفاده از واژگان غلوآمیز در رسانه باعث بیاعتمادی مخاطب میشود. درواقع یکی از وظایف رسانهها در بخشهای علمی، رعایت همین نکات است تا بتوانند اعتماد عمومی نسبت به حوزه علم و فناوری را جلب کنند و از آسیبهای احتمالی به دلیل بیاعتمادی مخاطب و شعارزدگیها فاصله بگیرند. 3- در دنیای کنونی، رسانهها ازجمله معیارها و شاخصهای توسعه فرهنگی بهحساب میآیند. امروزه جامعهای را توسعهیافته میدانند که در کنار شاخصهای اقتصادی و جمعیتی، آموزش و اطلاعات، یا بهعبارتیدیگر، عنصر اطلاعات و میزان دانایی اجتماعی در آن برجسته باشد. رسانهها به همان میزان که بر جوامع تأثیر میگذارند، افراد را نیز دستخوش تحول میکنند. ازاینرو، کمک به تغییرات یکی از مهمترین عملکردهای رسانهها در جوامع محسوب میشود. 4- یکی دیگر از عملکردهای مهم رسانهها، نزدیککردن افراد به همدیگر در اقصی نقاط جهان است. سرعت رسانههای امروزی موجب شده تا مردم با وجود دوری جغرافیایی از یکدیگر، بیش از گذشته به یکدیگر احساس نزدیکی داشته باشند. 5- امروزه، رسانهها افق جدیدی را در زمینه عرضه اطلاعات، تولید و ترویج آن ارائه کردهاند. از زمانی که فراگیری علوم فقط از طریق مدارس و دانشگاهها ممکن بود، مدتزمان زیادی نمیگذرد. با شکلگیری فناوریهای نوین، زیرساخت و بستر تولید علم و ترویج آن نیز تغییر یافته است. رسانهها علاوه بر ارائه اطلاعات، باید آموزش برای یادگیری را نیز در اذهان بگنجانند. مؤسسههای پژوهشی، مدارس، آموزش عالی و سازمانهای علمی همگی منابع اصلی تغذیه رسانهها برای ترویج علم محسوب میشوند. 6- در سالهای اخیر موج شدیدی از علاقهمندی و تمایل مردم به دریافت اطلاعات علمی به چشم میخورد، حتی به نظر میرسد سالمندان نیز توجه خاصی را به علم نشان میدهند. استفاده از اینترنت، ماهواره و دیگر رسانهها، دیگر مختص جوانان یا نوجوانان نیست. نیاز به دریافت اطلاعات جدید، موضوعی است که اکنون بهواسطه عملکرد موفق رسانهها از سوی جامعه حس میشود. 7- رسانهها بهواسطه پوشش بیشترین افراد در جامعه و توجه به فناوریهای نوینی که دسترسی به حداقل زمان را ممکن میکنند، امکان آشناسازی مردم با تحولات جدید علمی را در اسرع وقت فراهم و به این طریق هر سه مؤلفه را در آن واحد پیاده میکنند. اگر نگوییم دیگر ابزارها در مقابل رسانهها برای ترویج علم کیشومات میشوند، میتوانیم بگوییم در مقابل رسانه از قدرت بسیار کمتری برای ترویج علم برخوردار هستند. در دنیای چنین تخصصیشده و پیچیدهاي، رسانهها با پالایش اطلاعات نقش بنیادی را در رشد جامعه مدنی ایفا میکنند و جامعه را در جهت زندگی علمی سوق میدهند. 8- تاکنون در حوزه ترویج علم، فعالیتهای بسیاری صورت گرفته است، اما متأسفانه همچنان کاستیهایی مشاهده میشود. مهمترین کاستی این است که چون بحث ترویج علم در کشور ما بحث تازه و جدیدی است، هنوز نهادینه نشده و در نتیجه نه مردم و نه مسئولان، هیچکدام با اهمیت و پیامدهای مفید آن آشنا نیستند. یعنی در زمینه ترویج در کشور ما تاکنون کار چندان مهم و شاخصی انجام نشده و فقط طرح موضوع شده است. اگر ما بتوانیم اهمیت ترویج علم را روشن و لزوم آن را گوشزد کنیم، شاید بتوان بخشی از شکاف زیادی را که بین نهادهای علمی و جامعه وجود دارد، پر کرد. درک اهمیت و لزوم ترویج علم باید هم برای جامعه و مردم و هم برای سیاستگذاران و تصمیمگیرندگان جامعه و برای همه روشن شود. اگر به موضوع ترویج علم اهمیت دهیم و برای دستیابی به اهداف آن کوشش کنیم، آثار آن برای کل جامعه پدیدار خواهد شد. توجه کنید هماکنون برای ترویج علم، نه بودجه خاصی در نظر گرفتهاند و نه امکانات در اختیار آن قرار دادهاند. تا زمانی که اختیارات و چارچوب کار مشخص نباشد، کار بسیار سخت و دشوار است، با این همه، من امیدوارم در سالهای آینده به این موضوع بیشتر توجه کنند و درنتیجه روند فعالیتهای این انجمن سرعت پیدا کند. امروزه چالشها و دشواریهای زیادی فراروی انجمن ترویج علم ایران است و حل این مشکلات نیز نیازمند توجه جدی است. 9- ترویج علم از بسیاری لحاظ با حوزههای دیگر اجتماع تفاوت بنیادی دارد برای مثال، فعالیت در حوزه ترویج علم، کیفی است و نمیتوان آن را با مقیاسها و معیارهای رایج در دیگر عرصهها به شکل کمی سنجید. دیگر آنکه، هیچ حد و مرزی را نمیتوان برای ترویج علم در نظر گرفت و برای آن سقف تعیین کرد، اما امیدواریم در سالهای آینده دستکم ترویج علم به صورت یک فرهنگ درآید یعنی همگان ضرورت و لزوم آن را درک کنند، یعنی فرهنگی پدید آید که منجر به تغییر رفتار شود به این معنا که ما آثار این نوع بینش و دیدگاه را در رفتار و کردار مردم، مسئولان و در کل همه ارکان اجتماع مشاهده کنیم. در این حالت، تفکر علمی در بین همه مردم رواج پیدا میکند. البته خودمان اذعان میکنیم این موارد بسیار آرمانی و ایدهالی است و برای دستیابی به این آرمانها و ایدهآلها نیازمند کمک همه سازمانها و نهادهای دولتی و غیردولتی و بهویژه مردم عادی هستیم. ما منتظر حضور و کمک همه مردم و بهویژه صاحبنظران و رسانهها هستیم تا هم برای ترسیم چشماندازها و ایدهآلها و هم برای دستیابی به این آرمانها به ما کمک کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.