نقش خبرنگاران در ترویج علم
شناخت دنیای علم در پرتو رسانهها
مهدی صارمیفر
امروزه علاوه بر رسانههای جمعی مانند رادیو و تلویزیون، روزنامه و...، وبسایتها و فضاهای مجازی نیز به زندگی اجتماعی انسانها راه پیدا کردهاند. از این کانال خبری، خبرهای خواه درست و نادرست در کوتاهترین زمان بین عده زیادی از مردم پخش میشود. دراین بین نقش و وظیفه خبرنگاران بهویژه خبرنگاران علمینویس برای ترویج علم، شناسایی علم از شبهعلم و بازخوانی و انتقال ساده و آسان مفاهیم پیچیده دنیای علم به مردم، بیان آن به زبان عامه مردم و پاسخگویی بهتر به نیازهای بشر در عصر صنعتگرایی، شهرنشینی و شکلهای مختلف ارتباطات، بیشازپیش احساس میشود. - ترویج علم در رسانهها، در همه جوامع اهمیت دارد و در جامعه ایرانی (یعنی جامعهای که هماکنون در حال گذر از جامعه سنتی به جامعه مدرن است)، از اهمیت ویژهای برخوردار است. درآمد اصلی جوامع، به روشهای مختلفی تأمین میشود. درآمد جامعه ما از فروش نفت تأمین میشود، درآمدهای جوامع غیروابسته به نفت نیز از مالیاتهای مردمی تأمین میشود. پژوهش از جمله بخشهایی است که از درآمدهای عمومی مردم بهرهمند میشود. معمولا پژوهشهای بنیادین و تحقیقات ردهبالای علمی، مستقیما باعث درآمدزایی نمیشود. مردم باید بدانند پولشان صرف چه چیزها و اموری میشود بههمیندلیل برای کسب این آگاهی و شناخت، به واسطهای بین دانشمندان و مردم عادی نیاز داریم تا مطالب سخت و پیچیده دنیای علم را به زبانی سادهتر برای مردم عادی بازگو کند. این کار بر عهده یک روزنامهنگار علمی است. - دومین وجه کارکرد یک روزنامهنگار علمی، معرفی محصولهای نوین و فناوریهای روز است. برخی از این محصولات ممکن است فکری باشد و نه لزوما فیزیکی. دانشگاهیان و پژوهشگران چنین محصولات و فناوریهایی را تولید میکنند که وارد چرخه صنعت و بازار میشود و مردم هم میتوانند با پرداخت هزینه، از این کالاها بهرهمند شوند. هماکنون بخش دولتی در چرخه کامل صنعت و دانشگاه جایگاهی ندارد. متأسفانه چرخه صنعت-دانشگاه در کشور ما ناقص و تا حدودی به فرایندهای دولتی وابسته است. در چرخه کامل، صنعت نیاز خود را میداند و به دانشگاه سفارش میدهد. بخش دانشگاه نیز کالای مورد نیاز صنعت را تولید میکند. نشاندادن تواناییهای بخش دانشگاهی و روند تولید تکنولوژیها و محصولهای دانشبنیان و صنعت نیز بر عهده روزنامهنگاران علمی است. - امروزه فضاهای مجازی بسیار گسترده شده است که برخی از مطالبی که در این فضاها منتشر میشود، غیرعلمی است. یکی از وظایف خبرنگاران علمی، پیشگیری از انتشار چنین اخباری است. انتشار این نوع خبرها فقط مربوط به این دوران نیست و در همه زمانها (از روزنامهنگاری کلاسیک گرفته تا مدرن و عصر وب)، با چنین مشکلی مواجه بودهایم. گاهی این شایعهها و تفکرهای نادرست به صورت محلی در بین مردم گسترش مییافت، اما اکنون با گسترش شبکههای اجتماعی بر بستر وب و سرعت زیاد انتقال اطلاعات، میزان گسترش شایعهها بیش از گذشته به چشم میخورد که خبرنگاران علم باید با انتشار چنین اخباری در جامعه مقابله کنند. - تنها ابزار روزنامهنگاران (به عنوان مروجان و منتشرکنندگان اخبار) اعتبار است. ارگانها، خبرگزاریها و سازمانهایهای خبری این اعتبار را به خبرنگاران میدهند. این اعتبار، تشخیص سره و ناسره و حقیقت و شبهعلم را برای مردم ممکن میکند. مردم هنگام مواجهشدن با این شایعهها، به وبسایت این مراکز مراجعه و صحت و درستی مطلب را پیگیری میکنند. متأسفانه بهجرئت میتوان گفت ما هماکنون در ایران جز روابطعمومی برخی انجمنها مانند انجمن فیزیک که بسیار خوب در این زمینه فعالیت کرده است، هیچ رسانه معتبری در زمینه انتشار اخبار علمی نداریم، اما این انجمنها نیز مکانیسمی به وجود نیاوردهاند که زمان انتشار شایعهای در فضای مجازی، مردم در وهله نخست، صحت این خبر را از این مرکز پیگیری کنند. در کشوری مانند آمریکا نیز شایعههای بسیاری پخش میشود، اما مردم به محض مشاهده یک شایعه یا مواجهه با یک خبر عجیبوغریب، مانند ظهور دو ماه در آسمان یا قرمزی و بزرگی ماه و پررنگی سیاره مشتری و... به یک سایت معتبر مانند سایت ناسا مراجعه میکنند. در سطح جامعه آنها مراجعه به این مرکز نهادینه شده است، اما نهادینهنشدن این موضوع و تحققنیافتن چنین امری در جامعه ما، نشاندهنده ضعف و فقر رسانههای ما در این زمینه است. - هماکنون مجموعهای از اصول و قواعد وجود دارد که باید همه روزنامهنگاران و بهویژه روزنامهنگاران علم به آن پایبند باشند. درستنویسی از جمله این اصول است. خبرنگاران موظف هستند فقط خبرهایی را منتشر کنند که چند منبع خبری آن را تأیید کرده باشند. استفاده از این منابع معتبر، بر اعتبار یک خبرگزاری میافزاید. - چگونگی رعایت این اصول و دیگر مهارتهای روزنامهنگاری را میتوان با برپایی کارگاههای علمی افزایش داد. خبرنگاران با ارتقای مهارتها و استفاده بهینه از ابزارهایی که در اختیار دارند، میتوانند تواناییشان را نشان دهند. استفاده از اینفوگرافی، نگارش متنهای خوب و جذاب، بهبود وضعیت نگارش و استفاده از تکنولوژیهای نوین در تنظیم گزارش و خبر، بخشی از این توانایی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.