|

نگاهی بتخم‌مرغه نمایش «چند تکه لغزان بر لبه سران یک وضعیت پیچان» به کارگردانی علیرضا اجلی

املتِ بدونِ تخم‌مرغ

پوریا گل‌شناس: نمایشی هم‌اکنون در «تئاتر باران» به دور از هیاهوی تئاتر امروز ایران روی صحنه است؛ هیاهویی که در پی تبلیغات مضاعف، در راستای خصوصی‌سازی تئاتر و همچنین زیر درخشش چهره «چهره‌ها» روی پوسترها، در جریان است. درخشش پرتلألویی که هنر آوانگارد را مهجور می‌کند و امکان‌های بدیع نظریه‌های دگراندیشانه در تئاتر زیر پرتو دروغین این تبلیغات پنهان می‌شود. هرچه باشد، پیش از هر چیز اشاره به این مهم خالی از لطف نیست که اجرای تئاتری، بدون بازیگران چهره از یک صداقتِ حداقلی خبر می‌دهد که تئاتر امروز تهران از آن بی‌بهره است. تماشاگر تئاتر، اگر معتقد است از بینش فرهنگی عمیق‌تری برخوردار است، حال زمان آن است که درباره نقش‌تعیین‌کننده‌اش در انتخاب اجراهایی که به تماشایشان می‌نشیند، بازاندیشی کند. داستان این نمایش از جایی آغاز می‌شود که یک روزنامه در پی چاپ طنزی سیاسی در یک ستون در صفحه آخر، درباره حقوق زنان توقیف شده است. کل ماجرا موجب ناامیدی چهار روزنامه‌نگاری‌ است که ما در اجرا می‌بینیم؛ روزنامه‌نگارانی که ذهن‌شان مملو از ایده‌های گوناگون است، از مسائل سیاسی گرفته تا تاریخ، به‌ویژه تاریخ معاصر ایران. با این همه، این ایده اصلی در نمایش آرام‌آرام فراموش می‌شود: آنچه حالا می‌نُماید مسائل شخصی دبیران روزنامه با همدیگر است، ایده‌ها و آرزوهای یک خانم طنزنویس، که از قضا روزنامه به دلیل مطلبی چاپ‌شده از او تعطیل شده و همچنین مشکلات برادرش، سیروس. از دیگر سو رابطه دیگری در جریان است؛ علاقه کریم به نسیم. از همان آغاز نمایش متوجه می‌شویم موقعیت این شخصیت‌ها به‌مراتب پیچیده‌تر از آن است که در تعطیلی دفتر روزنامه خلاصه شود. به‌مرور خواهیم فهمید این اثر نه یک اثر انتقادی به فضای بسته نظارت بر مطبوعات، بلکه بر عکس نگاهی دوباره به مهره‌هایی است که فضای مطبوعاتی را در ایران می‌سازند. کسانی که قرار است برای مردم بنویسند اساسا فقط به خودشان فکر می‌کنند. به نیازهایشان، ماجراهای عشقی‌شان و آرزوهایشان برای پول‌دارشدن. گره‌گشایی اصلی در پایان و چرخش دراماتیک به‌شدت مهلک است. فضاسازی‌های این اجرا مینی‌مال‌ هستند. نمایش‌نامه‌نویس به هیچ‌وجه خودش را مقید به ساختاری منسجم نمی‌داند. شروع هر صحنه بی‌هیچ منطقی و پایان هر صحنه بی‌هیچ سرانجامی شکل گرفته است. شخصیت‌ها ملزم نیستند به گفت‌وگوهای همدیگر پاسخ دهند، بیشتر ترجیح می‌دهند تک‌گویی کنند. به این نحو، شاید بتوان گفت با روشی نئوابزورد، گفت‌وگوها شالوده‌شکنی شده‌اند. در چنین شرایطی گفت‌وگوهای واقع‌گرایانه‌تر که در جای‌جای نمایش یافت می‌شود، جذاب و چشمگیرند، به‌ویژه مجادله‌ها در چنین فضای عصبی‌ای، كه دفتر روزنامه توقیف شده، ناگزیرند. با‌این‌حال نمایش‌نامه‌نویس در پی پیشبرد صریح داستان و افزودن به پیچیدگی‌های شخصیت‌هایش است و از طرفی در پی صورت‌بخشی به موقعیت‌هایی برساخته، که در ورای اجرا، به مثابه بدیل‌هایی مؤثر در جریانند. کلان‌روایت‌هایی که به عنوان رانه‌های تاریخی در یک ترفند تک‌گویانه‌وار روایت می‌شوند. گویی موقعیت کنونی، نه صرفا انضمامی، جزئی تحلیل شده در پردازش شخصیت‌های اثر و طرح موقعیت، بلکه به ورای اینها، به روایت‌هایی انتزاعی‌تر اشاره می‌کنند. داستان مبارزی به نام «ابراهیم» که در خیابان 17 شهریور در پی دفاع از آرمان‌هایش به زانو می‌افتد و جان می‌دهد، با ماجرای علاقه سفر سیمین به فرانسه تضادی مهلک ایجاد می‌کند. تماشاگر در حین تماشای این چند صحنه همیشه با نحوه‌ای از فاصله‌گذاری، از روایت اصلی نمایش دور می‌افتد و به ورطه بدیع و دور از ذهنی که در وهله نخست بی‌ربط می‌نماید پا می‌گذارد، درحالی‌که در صحنه‌ای پس از آن این سردرگمی، خود آشکارگی تضاد موقعیتِ شخصیت‌های نمایش را گواه می‌دهد. اینکه نمایش‌نامه‌نویس تا چه اندازه توانسته این پیوند پیچیده میان دو امر دور از هم و حتی متضاد، یعنی میان امر واقع، آنچه در جریان است و آنچه در تداوم زمانی واحد در دفتر روزنامه رخ می‌دهد، با آن کلان‌روایت‌هایی که در دوردست رخ داده‌اند، رابطه برقرار کند پرسشی اساسی است. با وجود ایده جذاب و درخور توجه نمایش‌نامه، باید اعتراف کرد این رخدادهای پیاپی و این فاصله‌ها را می‌شد به نحوی بهتر، یعنی در غالب روایی چشمگیرتری در کنار هم قرار داد و در آخر بر هم منطبق کرد. پای این پرسش زیباشناسانه همچنان به جای خود باقی است و همچنین اینکه کارگردان اثر تا چه اندازه توانسته آن‌طور که باید این فضاهای فاصله‌دار را پرداخت کند، جای پرسشی دیگر است. این فاصله‌ها دورافتاده از کل اثرند، طوری که تمایز میان امر واقع که در زمان حال جریان دارد و بخش‌های انتزاعی، که در اینجا با مسامحه کلان‌روایت نام گرفته‌اند، تماشاگر را از فضا دور می‌کند و حتی تا مرز تصنع پیش می‌برد. اینکه این صورت تعمدا شکل گرفته فرضی است که همچنان به جای خود باقی است و نشانگر ویژگی‌های آشنایی‌زدایی‌شده و فاصله‌گذاری‌شده کار است، که قابل احترام است، اما پرسش اصلی بر سر موفقیت در بازی‌ها و به اجرادرآوردن چنین فضایی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.